عنوان کتاب : المقنع (للصدوق)
پديدآورنده : محمد بن علی شیخ صدوق
جستجو در Lib.ir

المقنع (للصدوق)

معرفى اجمالى:

« المقنع» تاليف شيخ صدوق يا ابن بابويه( م ۳۸۱ ق)، از مصادر اصلى فقه و از معتبرترين كتب فقهى شيعه است. اين كتاب پس از كتاب« من لا يحضره الفقيه» از مشهورترين آثار علمى بجاى مانده از شيخ صدوق مى‏باشد.

اين كتاب از زمان نگارش، مورد توجه فقهاى عظام واقع شده و از آنجايى كه عبارت‏هاى آن بر گرفته از متن احاديث معتبر است، در بسيارى از كتب فقهى معتبر به آن استناد و از آن نقل قول شده است.

ساختار:

كتاب مشتمل بر يك دوره فقه منصوص از طهارت تا ديات است كه در ضمن ابواب متعدد ارائه شده است. المقنع در حالى‏كه مجموعه‏اى از دقيق‏ترين و عميق‏ترين نظريات فقهى است، داراى متنى روان و بدون پيچيدگى در عبارت است بطورى‏كه خواننده در استفاده از آن هيچ‏گونه مشكلى ندارد.

گزارش محتوا:

مؤلف درباره علت نام‏گذارى كتاب به المقنع مى‏نويسد:« پس از نگارش كتاب به اين دليل كه مباحث مذكور در آن خواننده را بى‏نياز مى‏كند نام آن را المقنع( بى‏نياز كننده) ناميدم.»( المقنع، ص ۵)

كتاب المقنع در واقع رساله عمليّه و مجموعه فتاواى شيخ صدوق است كه بر اساس متن احاديث نوشته شده و آن‏طور كه مؤلف بعد از خطبه كتاب تصريح كرده است با اعتماد به وجود اين احاديث در كتاب‏هاى حديث، اسانيد روايات مذكور در كتاب را اختصاراً حذف نموده است.

علامه بحرالعلوم در كتاب رجالش روايات بدون سند در كتب شيخ صدوق را به منزله مراسيل ابن ابى عمير- كه نيازى به تنصيص بر تزكيه ندارند- دانسته است.( رجال سيد بحر العلوم، ج ۳، ص ۳۰۰).

اين اثر شامل يك دوره فقه منصوص مطرح شده كه موضوعات آن عبارت است از: ابواب طهارت، صلاة، زكاة، خمس، صوم، حج، ثواب الأعمال، نكاح، طلاق و اقسام آن، مكاسب و تجارات، ربا، دين، كفالات، لقطه، مزارعه، اجاره شراء اراضى اهل ذمه، قضاء، شفعه، ايمان و نذور و كفارات، صيد و ذبائح، حدود، عتق و تدبير و مكاتبه، وصايا، مواريث، داخل شدن در كارهاى حكومتى و نوادر.

از آنجايى كه در قرن‏هاى سوم و چهارم هنوز تفريعات متعدد فقهى وجود نداشته است، در اين كتاب گاهى مباحثى همچون جعاله، مضاربه و ساير انواع معاملات و هم‏چنين فروعات مختلف در ابواب مختلف مطرح نشده است.

از طرفى نظم و ترتيب در ابواب مختلف فقهى نظير شرايع الاسلام و قواعد الاحكام وجود ندارد بطورى‏كه گاهى بعضى از ابواب نظير قضاء يا حدود در كنار ابواب تجارت ديده مى‏شود و همين‏طور مباحث اخلاقى مثل باب ثواب الاعمال و ادعيه متعدد از مباحث و فروعات فقهى مجزا نشده‏اند.

از تاريخ تاليف كتاب اطلاع دقيقى در دست نيست اما با توجه به عبارت« قال والدي رحمه الله» كه در قسمت‏هاى مختلف كتاب ديده مى‏شود كه نشان از وفات پدر بزرگوار ايشان على بن حسين بن بابويه( م ۳۲۹ ق) دارد، اين كتاب پس از سال ۳۲۹ ق تأليف شده است و به دليل توجه زياد بزرگان از فقها به اين كتاب احتمالاً در اواخر عمر شريفش تأليف شده است.

از ويژگى‏هاى كتاب تلفيق مباحثى است كه در فقه متداول امروز ما از يكديگر متمايز نشده‏اند، به عنوان نمونه مؤلف احكام مبطلات وضوء و غسل و مستحبات آنها را و احكام تخلى و انواع نجاست‏ها را با هم ذكر نموده و از يكديگر جدا ننموده است و گاهى نيز بعضى از آنان را در داخل مسائل قسمت ديگرى بيان نموده است.

از ديگر ويژگى‏هاى كتاب احتياط وى در بيان متن روايات است كه حتى توضيحات مختصر را نيز با عباراتى مانند:« قال المصنف» مشخص مى‏كند؛ به عنوان مثال در كتاب حج پس از نقل روايت امام محمد باقر( ع) در توضيح روايت اين‏گونه مى‏نويسد:« قال المصنف هذا الكتاب معناه أن السنة لا تقاس.»( المقنع، ص ۲۳۷).

از ديگر ويژگى‏هاى كتاب نقل قول‏هاى متعدد مؤلف از پدر بزرگوارش على بن حسين بن بابويه( ره) مى‏باشد كه از جمله در صفحات ۴۳، ۱۵۱، ۱۱۲، با عبارت‏هاى« قال في رسالته إليّ» يا« قال في وصيّته عليّ»، اين نظريات را مطرح مى‏نمايد.

توجه مؤلف به مباحث اخلاقى باعث شده كه وى بعد از باب نكاح و قبل از باب حج، بحثى را به عنوان ثواب الاعمال مطرح سازد كه در آن به ذكر مستحباتى همچون انواع ذكرها، صله رحم، ادخال سرور در قلب مؤمن و اخلاق حسنه بپردازد.( صفحه ۲۹۳).

وضعيت كتاب:

كتاب اولين بار در سال ۱۲۷۶ ق در ضمن كتاب جوامع الفقهية چاپ شده است. پس از آن در كنار كتاب الهداية در ايران در سال ۱۳۷۷ ق و در بيروت در سال ۱۴۱۴ چاپ شده است.( الذريعة ۲۲ / ۱۲۳).

نسخه موجود در برنامه در سال ۱۴۱۵ ق توسط يك گروه تحقيقى در مؤسسه امام هادى( ع) منتشر شد و از نظر تحقيق و تصحيح و حواشى آن داراى مزاياى با ارزش و مفيدى است كه عبارتند از:

۱- تصحيح متن كتاب در كنار استخراج منابع و مآخذ معتبر در نقل اقوال و نظريات.

۲- مقابله نسخ خطى( أ، ب، ج، د) و تلفيق بين اين ۴ نسخه معتبر.

۳- مقابله نسخ خطى با كتب فقهى معتبر مثل الذكرى، مسالك الأفهام، بحار الأنوار، وسائل الشيعة و مستدرك الوسائل.

۴- تعليقه و حواشى براى بعضى از عبارت‏هاى مبهم با استفاده از اقوال بزرگان از فقهاء.

۵- اشاره به موارد اختلاف اقوال مصنف با كتاب‏هاى ديگرش.

۶- اشاره به موارد اختلاف نظريات وى با احكام مشهور و اختلافات لفظى.

۷- شرح الفاظ دشوار با استفاده از كتب لغت.

۸- بيان ترجمه و زندگى‏نامه مختصر بعضى از بزرگان و مكان‏هاى مهم.

۹- استخراج آيات قرآن كريم و بيان مطالبى كه در قسمت‏هاى مختلف كتاب ذكر شده است.

منابع مقاله:

۱- الذريعة، ۲۲ / ۱۲۳

۲- روضات الجنات، ۶ / ۱۳۷

۳- رياض العلماء، ۵ / ۱۲۱

۴- ريحانة الأدب، ۳ / ۴۳۹

۵- مفاخر الإسلام، ۳ / ۱۶۶ تا ۱۸۶

۶- أعيان الشيعة، ۱۰ / ۲۴

۷- معالم العلماء، ۱۱۱

۸- الكنى و الالقاب، ۱ / ۲۲۱

۹- مستدرك الوسائل، ۱۹ / ۱۸۹، ۱۹۱

۱۰- بحار الانوار، ۱ / ۲۶