عنوان کتاب : توحيد المفضل
جستجو در Lib.ir

توحيد المفضل

معرفى اجمالى‏

« توحيد المفضل»، كتابى است به زبان عربى، در خداشناسى، منسوب به امام صادق( ع).

براى اين كتاب، اسامى ديگرى نيز ذكر كرده‏اند، مانند كنز الحقائق و المعارف و...

در اينكه اين كتاب، نوشته خود امام صادق( ع) نيست، اختلافى وجود ندارد، بلكه بحث در اين است كه آيا امام( ع) آن را بر مفضل املا فرموده‏اند يا اينكه اثر خود اوست كه به امام نسبت داده است و بر فرض صحت املا، اين سؤال مطرح است كه آيا متن فعلى، همان توحيد مفضل است يا نه؟

در باره سبب املاى توحيد مفضل در روايتى از محمد بن سنان، به نقل از مفضل چنين آمده است كه مفضل پس از شكست در مناظره‏اى با ابن ابى العوجاء زنديق، نزد امام صادق( ع) رفت و امام طى چهار روز و در چهار جلسه يك دوره مباحث توحيد و خداشناسى را به او تعليم داد و از وى خواست كه آن را بنويسد.

ساختار

توحيد مفضل، از چهار مجلس تشكيل شده است كه در هر يك، مؤلف، گفتارهاى حضرت امام صادق( ع) را در رابطه با حكمت‏هاى بخشى از نظام خلقت بيان مى‏كند.

گزارش محتوا

مجلس اول: امام صادق( ع)، در اين مجلس، ابتدا، علت انكار خدا يا شك و ترديد در وى را ناآگاهى از اسباب آفرينش مى‏داند، سپس به بيان كيفيت آفرينش جهان، خلقت انسان و بيان اعضاى بدن انسان، مانند دستگاه گوارش و حواس پنج‏گانه مى‏پردازد و از نظم و هم‏آهنگى موجود بين آنها بر وجود خالقى حكيم استدلال مى‏كند.

مجلس دوم: در اين مجلس، امام( ع)، به برخى از اسرار موجود در حيوانات اشاره مى‏كند. او، شگفتى‏هاى موجود در خزندگانى همچون مارها و چهارپايانى مانند فيل، زرافه، ميمون و سگ و پرندگانى همچون مرغ و خفاش و حشراتى مانند زنبور عسل، ملخ و مورچه و انواع ماهى‏ها را بيان مى‏كند.

مجلس سوم: در اين مجلس، امام( ع)، به اسرار و حكم كائنات و آفرينش آسمان و زمين مى‏پردازد. او، از رنگ آسمان، طلوع و غروب خورشيد و فصل‏هاى سال و ماه و ديگر ستارگان سخن مى‏گويد.

مجلس چهارم: در مجلس چهارم، حضرت امام صادق( ع)، به بحث از حكمت مصائب، سختى‏ها، مرگ و فنا مى‏پردازد. آن حضرت( ع)، بحث مى‏كند از حقيقت مرگ و زندگى، علت آفرينش انسان، راه شناخت جهان هستى و بيان فرق ميان حس و عقل در شناخت جهان و حقايق هستى.

ويژگى‏هاى كتاب‏

۱. قدمت كتاب: اين كتاب، اگر ثابت نشود كه از امام صادق( ع)، مى‏باشد و يا حتى از مفضل هم نمى‏باشد، باز داراى ارزش بالايى است، چرا كه اين كتاب مسلما يكى از متون قديمى اسلامى است كه در آن به مسائل طبيعيات، فلسفه و بعضى از مباحث مربوط به علم تشريح پرداخته شده است.

۲. توجه به فلسفه: در جاهاى متعددى از كتاب، كلام فلاسفه مطرح و پيرامون آن مباحثى بيان شده است. در جايى از كتاب، اسم عالم را در زبان يونانى« قوسموس» ذكر كرده و مى‏گويد: فلاسفه هم به عالم، قوسموس گفته‏اند. قوسموس را معنى كرده به زينت و گفته است مگر نه اين است كه فلاسفه به خاطر چينش نظام هستى، به عالم قوسموس مى‏گويند.

آنها به نظام هستى زينت مى‏گويند تا بفهمانند كه اتقان و نظام عالم در غايت حسن و زيبايى است.

۳. نقد افكار مانى: مؤلف، در بخش‏هاى متعددى از كتاب، افكار مانى و مانوى‏ها را مورد انتقاد قرار مى‏دهد. او، مانى را چنين معرفى مى‏كند:« العجب من المخذول( مانى) حين ادعى علم الاسرار و عمى عن دلائل الحكمة فى الخلق حتى نسبه الى الخطا و نسب خالقه الى الجهل تبارك الحكيم الكريم».

وضعيت كتاب‏

اولين ترجمه اين كتاب، مربوط به سال ۱۰۹۴ مى‏باشد و توسط علامه مجلسى انجام گرفته است و اين ترجمه در سال ۱۲۸۷ ق، براى نخستين بار در ايران به چاپ رسيده است.

شيخ اسماعيل تبريزى، توحيد مفضل را به نظم فارسى درآورده و نام آن را توحيدنامه گذاشته است.

براى اين كتاب، شروح و ترجمه‏هاى متعددى به زبان فارسى و عربى نوشته شده است كه مى‏توان به موارد ذيل اشاره نمود:

۱. شرح توحيد المفضل: اين كتاب، شرحى است مفصل بر توحيد مفضل كه باقر بن اسماعيل الكجورى الطهرانى، متوفى ۱۳۱۳ ق، به زبان عربى نوشته است.

۲. شرح توحيد المفضل: اين كتاب، در سال ۱۰۹۵ ق، نوشته شده است و احتمالا مؤلف آن، عبد الصمد شريف بن موسى رضا امامى مى‏باشد.

۳. شرح توحيد مفضل: اين شرح، از مؤلفى ناشناس به زبان فارسى نوشته شده است و در كتاب‏خانه ملك تهران نسخه‏اى از آن موجود است.

۴. شرح توحيد المفضل من امالى الامام الصادق( ع): شرحى است مفصل كه توسط محمد بن صادق خليلى نجفى، متوفى ۱۳۸۹ ق، به زبان عربى نوشته شده است و تا به حال چندين مرتبه به چاپ رسيده است. آخرين طبع اين كتاب، در سال ۱۳۸۴ ق، در مطبعة نعمان نجف اشرف صورت گرفته است.

اين چاپ، در چهار جلد مى‏باشد.( ۳۳۵+ ۲۰۷+ ۱۰۰+ ۲۰۰)

۵. شرح توحيد المفضل: اين شرح را بهاء الدين، محمد بن سعيد لاهيجى، به زبان عربى نوشته است و نسخه‏اى از آن در كتاب‏خانه دانشگاه تهران نگه‏دارى مى‏شود.

۶. شرح توحيد المفضل و ترجمته: اين كتاب، اثرى است از فخر الدين تركستانى ما وراء نهرى كه در سال ۱۰۶۵ ق، مى‏زيسته. او، يكى از مستبصرينى است كه بعد از گرايش به مذهب تشيع، اين كتاب را نوشته است. از اين كتاب، نسخه‏هاى متعددى در كتاب‏خانه‏ها وجود دارد.

۷. ترجمه توحيد مفضل: اين كتاب، توسط كاظمى خلخالى، ترجمه و در سال ۱۴۰۳ ق، در تهران به چاپ رسيده است.

۸. ترجمه توحيد مفضل: اين ترجمه، از مؤلفى ناشناس در سال ۱۹۸۱ م، در نيويورك، توسط بنياد مستضعفان به چاپ رسيده است.

۹. ترجمه حديث مفضل: اين ترجمه، توسط ميرزا جلال الدين، محمد مجد الاشراف نوشته شده و نسخه‏اى از آن در كتاب‏خانه شاه‏چراغ شيراز موجود است.

۱۰. ترجمه توحيد المفضل: اين ترجمه، توسط محمد صالح بن باقر قزوينى، در قرن ۱۱، نوشته شده و نسخه‏اى از آن در كتاب‏خانه آية الله مرعشى نجفى و نسخه‏اى ديگر در كتاب‏خانه سپه‏سالار تهران موجود است.

۱۱. ترجمه توحيد مفضل: اين ترجمه، توسط محمد طاهر بن محمد حسين قمى شيرازى، متوفى ۱۰۹۸ ق، نوشته شده و نسخه‏اى از آن در دست نمى‏باشد.

۱۲. شگفتى‏هاى آفرينش به زبان امام صادق( ع): اين ترجمه، اثرى است از نجف على ميرزايى متولد ۱۳۸۲ ق كه در سال ۱۴۱۹ ق در قم، توسط انتشارات هجرت به چاپ رسيده است.

نسخه ‏شناسى‏

نسخه‏هاى خطى متعددى از توحيد مفضل به جاى مانده است كه برخى از آنها در ايران و برخى ديگر در خارج از ايران، از جمله در عراق نگه‏دارى مى‏شوند. آقا بزرگ تهرانى بعضى از اين نسخ را ديده است كه ظاهرا قديمى‏ترين آنها متعلق به ۱۰۵۶ ق و به خط عبد الرزاق گيلانى نوشته شده است.

اين كتاب، هم‏چنين چاپ‏هاى متعددى داشته است كه عبارتند از:

۱. براى اولين بار در تهران، در سال ۱۲۹۴ ق، به صورت سنگى، در ۲۳۸ صفحه، به چاپ رسيده است.

۲. در سال ۱۳۳۰ ق، به اهتمام على علاء الدين آلوسى با اسم كتاب التوحيد للامام جعفر الصادق( ع)، در استانبول به چاپ رسيده است.

۳. در نجف اشرف با تحقيق كاظم المظفر بدون تاريخ چاپ شده است.

۴. در سال ۱۳۷۶ ق، در بيروت، توسط انتشارات دار العباد للطباعة با تصحيح و تعليق محمد عبد الرزاق حمزة، به چاپ رسيده است.

۵. در سال ۱۴۱۰ ق، در بيروت، توسط موسسة النور طبع شده است.

۶. در سال ۱۴۲۱ ق، در تهران، توسط انتشارات وزارت ارشاد اسلامى در ۲۴۶ صفحه، به چاپ رسيده است.

۷. نسخه موجود در برنامه: اين نسخه، در سال ۱۴۰۴ ق، در بيروت، توسط موسسة الوفاء، با تعليقات كاظم المظفر در ۱۲۸ صفحه، به چاپ رسيده است.