اذان اول و ثانی و ثالث

پرسش :

اذان اول و ثانی و ثالث چه اذانی است؟



پاسخ :

توضیح اذان اول و ثانی و ثالث
مى دانيم كه پيامبر اكرم(ص) ، سال ها در مدينه و اطراف آن ، نماز جمعه را بر پا مى كرده است . گزارش هاى متعدّد در اين باره هم داستان اند كه پيامبر(ص) براى فرا خواندنِ مردم به نماز جمعه ، از شعار هميشگى اسلام ، يعنى اذان ، استفاده نموده است . مؤذّن پيامبر(ص) ، زمانى كه امام جمعه براى ايراد خطبه فراز مى آمد ، اذان مى گفت[۱]و پس از فرود آمدن امام جمعه و آمادگى براى برپايى نماز ، اقامه مى گفت .[۲]

اين سيره ، در روزگار دو خليفه اوّل و دوم و نيمه نخست خلافت عثمان نيز استمرار داشته است ؛[۳]امّا به روزگار عثمان ، اذانى ديگر بر اذان و اقامه اصلى نماز جمعه ، افزوده شد .[۴]

جايگاه اين اذانِ اضافه شده ، طبق نقل اكثر قريب به اتّفاق راويان و فقيهان، پيش از ظهر شرعى جمعه بوده است ،[۵]و از اين رو ، آن را «اذان اوّل» مى ناميده اند . گفتنى است به دليل اين كه اين اذان ، پس از اذان اصلى و سال ها پس از پيامبر اكرم(ص) پديد آمده ، «اذان ثانى» هم ناميده شده است . بر همين پايه و با اطلاق اذان بر اقامه به دليل تغليب ، و يا به دليل اين كه آن نيز نوعى اعلام و تأذين و نداست ، اين اذان افزوده را «اذان ثالث» يا «نداء ثالث» نيز خوانده اند .

دلیل افزودن این اذان
گزارش هاى تاريخى و حديثى ، دليلى را از سوى مُبدِع اين اذان اضافى ، گزارش نكرده اند و تنها گفته اند كه اين افزودن ، به هنگام فراوان شدنِ مردم و دور شدن خانه هاى آنها از مسجدِ پيامبر(ص) بوده است . شايد بتوان با توجّه به اين نكته و نيز مكان اين اذان ـ كه بيرون از مسجد مدينه و طبق قول بسيارى در زوراء (در بازار مدينه) بوده است ،[۶]ـ اين گونه گفت كه : عثمان ، مى خواسته است با اين اذان پيش از وقت ، مردم ساكن در اطراف شهر و مكان هاى دور از مسجد النبى(ص) را از نزديك شدن وقت نماز جمعه ، آگاه كند تا آن كه پس از طهارت و طىّ مسير ، از آغاز خطبه هاى نماز ، در مسجد ، حضور داشته باشند و به سخنان خليفه ، گوش بسپارند ؛[۷]همان چيزى كه او را وادار به مقدّم داشتن خطبه هاى نماز عيد فطر و قربان بر نماز آن كرد ؛ زيرا مردم به كارهاى عثمان و شيوه زمامدارى او معترض بودند و به سخنان او توجّه نمى كردند.

زمان وقوع اين كار ، اين احتمال را تقويت مى كند ؛ زيرا بر طبق گزارش مورّخان ،[۸]افزودن اذان در سال سى ام هجرى است ؛ يعنى تاريخى كه نقطه عطف ميان دو دوره خلافت عثمان است و در اين سال است كه عثمان ، به تدريج ، مورد انتقادها قرار گرفت و مردم به خطبه ها و اندرزهاى او ، اعتنايى نمى كردند و بدان ، گوش نمى سپردند .


[۱]. بخارى ، از سائب بن يزيد نقل مى كند كه گفت : در دوران پيامبر صلى الله عليه و آله و عمر و ابو بكر ، شروع اذان اعلان جمعه ، زمانى بود كه خطيب بر منبر ، مستقر مى شد (صحيح البخارى : ج ۱ ص ۳۰۹ ح ۸۷۰) .

[۲]. نسايى ، از سائب بن يزيد نقل مى كند گفت : وقتى پيامبر خدا صلى الله عليه و آله روز جمعه بر منبر مى نشست ، بلال ، اذان را شروع مى كرد و هنگامى كه پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرود مى آمد ، اقامه مى گفت . در دوره ابو بكر و عمر هم همين گونه بود (سنن النسائى : ج ۳ ص ۱۰۰) .

[۳]. ر ك : همان ، پانوشت ۱ و ۲ .

[۴]. «... زمان عثمان كه فرا رسيد و جمعيت [مسلمانان] هم بسيار شد ، عثمان ، اذان سوم را هم در زوراء (خانه عثمان) افزود (صحيح البخارى : ج ۱ ص ۳۰۹ ح ۸۷۰) .

[۵]. سخنى از ابن ادريس حلّى و نيز تركمانى ، به نقل از علّامه امينى در دست است كه نشان مى دهد او اين اذان اضافه شده را پس از اذان اصلى ، و زمان آن را پس از خطبه هاى نماز و فرود آمدن امام جمعه مى داند : «پس از فرود آمدن [خطيب از منبر] ، غير از اذان كه هنگام زوال گفته مى شود ، گفتن اذانى جايز نيست ، و اين (اذان پس از خطبه) ، همان اذان نهى شده است» (السرائر : ج ۱ ص ۲۹۵ . نيز ، ر . ك : الغدير : ج ۸ ص ۱۲۶ ، كشف الرموز : ج ۱ ص ۱۷۶) . امّا شهيد اوّل ، اين نظر را غريب مى شمارد (البيان : ص ۱۰۶) .

[۶]. زوراء ، خانه عثمان در بازار مدينه بوده است (مجمع البيان : ج ۱۰ ص ۴۳۴ و معجم البلدان : ج ۳ ص ۱۵۶) ؛ امّا برخى مانند علّامه امينى ، آن را به نقل از قاموس اللّغة و تاج العروس ، مجاور مسجد پيامبر صلى الله عليه و آله دانسته اند (الغدير : ج ۱ ص ۱۲۸) .

[۷]. ر . ك : المصنّف ، عبد الرزّاق : ج ۳ ص ۲۰۶ ح ۵۳۴۲ .

[۸]. ر . ك : تاريخ الطبرى : ج ۳ ص ۳۳۷ ، الكامل : ج ۳ ص ۱۱۶ ، البداية و النهاية : ج ۷ ص ۱۷۵ .



پاسخگو : بخش پاسخ گویی پایگاه حدیث نت