عنوان کتاب : الحاشیة علی اصول الکافی (استرآبادی)
پديدآورنده : محمد امین استرآبادی
جمعها و رتّبها : خلیل قزوینی
تحقيق : علی فاضلی
محل نشر : قم
ناشر : دارالحدیث
نوبت چاپ : اول
تاریخ انتشار : 1388
تعداد صفحه : 268
قطع : وزیری
زبان : عربی
جستجو در Lib.ir

الحاشیة علی اصول الکافی (استرآبادی)

مؤلف کتاب، ملا امین استرآبادی از علمای سده یازدهم (م ۱۰۳۶ ق) و مؤسس اخباری گری است. وی در کتاب الحاشیة علی اصول الکافی، از آغاز خطبه الکافی تا «باب الدعابة» حاشیه زده است. رویکرد عمده مطالب استرآبادی در این حاشیه لغوی و ادبی است. این اثر حواشی مختصر و ناتمامی بر «اصول الکافی» است که استرآبادی در حاشیه نسخه الکافی نوشته و شخصی، گویا از شاگردان وی، در سال ۱۰۵۷ ق، در مکه آن را تدوین کرده است. از این کتاب، به شرح الکافی نیز تعبیر شده است. این حاشیه، مورد توجه و عنایت ملاخلیل (م ۱۰۸۹ ق) در آثارش، علامه مجلسی (م ۱۱۱۰ق) در مرآة العقول و بحار الأنوار، ملا محمّد صالح مازندرانی (م ۱۰۸۶ ق) در شرح الکافی، آصف شیرازی (م ۱۰۸۱ ق) در الکشف الوافی، میرزا رفیعا نایینی (م ۱۰۸۲ ق) در حاشیة اصول الکافی و دیگران بوده است.

این کتاب با همکاری گروه احیا و تصحیح متون به انجام رسیده است.

مقدّمة التحقيق

...

كتابنا هذا: حاشية اُصول الكافي

ذكرها المؤلّف في دانش نامه شاهي وفي جوابات المسائل الظهيريّة[۱]وهذه الحاشية جمعها في سنة ۱۰۵۷ق المولى خليل القزوينيّ ، عن هامش نسخة المؤلّف كما قال الأفنديّ في ترجمة المولى خليل :

وقد جمع رحمه الله في أوان مجاورته بمكّة تعليقات المولى محمّد أمين الإسترآباديّ على الكافي ؛ بل جمع تعليقات اُستاده الأمير أبيالحسن القائني المشهديّ أيضا[۲].

وقال في تعليقاته على الأمل عند ترجمة المؤلّف :

وله أيضا فوائد و تعليقات على اُصول الكافي قد جمعها الفاضل القزوينيّ وصارت حاشية مستقلة[۳].

وقال المولى خليل القزوينيّ في مقدّمته عليها :

أمّا بعد فهذه حواشٍ على الكافي لأبي جعفر محمّد بن يعقوب الكلينيّ الرازيّ قد كتبها المحقّق المدقّق مولانا محمّد أمين الإسترآباديّ في هامش كتابه قد جمعتها من خطّه ـ رحمه اللّه تعالى ـ في مكّة المعظّمة زادها اللّه تعالى تشريفا وتعظيما ، في سنة سبع وخمسين وألف هجرية . ثمّ ذكر رموزا استعملها في هذه الحواشي .

وينبغي أن أنبّه أنّ بعضا من هذه الحواشي ألّفه في زمن حياة اُستاده الميرزا محمّد الإسترآبادي (م ۱۰۲۵ق) قال المولى خليل القزويني وفي آخر هذه الحاشية: «ثمّ ما رأينا من حواشي مولانا محمّد أمين رحمه الله في هامش كتابه، وكتبنا ما كان فيه سنده... و ما ظنّنا أنّه خطّه قديما حين قراءته على اُستاده» وكما يدلّ على ذلك جملة دعائية «مد ظلّه» لاُستاذه المذكور.[۴]

وقد نقل في هذه الحاشية عن حواشيه على تمهيد القواعد[۵]وقد تقدّم عند ذكر كتابه الفوائد المدنية أن الفوائد المدنية كان أوّلاً حواشيه على تمهيد القواعد، و تقدم أيضا أنّه فرغ من تأليف الفوائد المدنية فى سنة ۱۰۳۱.

وقد نقل عنها أكثر الشارحين بعده، منهم: المولى خليل القزوينيّ (م ۱۰۸۹ق) في شرحيه على الكافي: الشافي والصافي.

والعلّامة المجلسيّ (م ۱۱۱۰ق) في مرآة العقول، ج۲ ، ص ۲۰۵ ـ ۲۰۶ و ۲۳۹ وج۳ ، ص۷۳ و ص۹۸ ـ ۹۹ ، ص۱۰۲ ، ۱۲۳ ، ۱۵۱ ، ۱۸۰ ، ۲۶۰ ، ۲۷۱ ، ۲۸۹ ، ۲۹۰ ، ۳۳۱ وج۴ ، ص۴۴ ، ۵۱ ، ۲۳۸ ، ۲۷۵ ـ ۲۷۶ ، ۳۱۸ و ۳۲۱ و ج۵ ، ص۱۶۱ ، ۱۶۲ ، ۱۸۸ و ۱۹۵ و ج ۷ ، ص ۲۹۴ . وفي بحارالأنوار ، ج ۲۵، ص ۹۰ و ج۶۶ ، ص ۱۱ ذيل حديث ۱۲، و ص ۲۹۳ و ج ۷۱، ص ۳۳۱.

والمولى صالح المازندرانيّ (م ۱۰۸۶ق) في شرح الكافي،[۶]ج ۳، ۱۴۳، ۱۴۴، (۲۷۷)، و ج ۴، ص ۲۴۰، ۲۴۸ و ج ۵، ص ۳۵، ۴۱، ۴۷، ۶۴، ۲۷۸، ۲۹۹ و ج ۶ ، ص ۵، ۲۱، ۱۴۷، ۲۵۸ ـ ۲۵۹، ۲۸۸، ۳۰۳، (۳۵۳)، ۳۶۷، ۳۹۷ ـ ۳۹۸ و ج ۷، ص ۸، ۱۳، ۲۳، ۴۹، ۵۲، ۱۲۸، ۱۳۰، (۱۴۶، ۱۴۹) و ج ۹، ص ۲۹۸ و (ج ۱۱، ص ۱۷۶، ۱۹۳، ۲۰۰، ۲۰۷، ۲۱۱، ۲۲۵، ۳۰۷، ۳۱۹، ۳۹۱، ۴۰۱، ۴۰۹، ۴۱۱، ۴۱۳، ۴۱۸، ۴۲۱، ۴۲۵، ۴۵۳، ۴۶۳، ۴۶۶، ۴۷۶ و ج ۱۲، ص ۲۹، ۶۲، ۶۳، ۶۷، ۹۵، ۱۷۳، ۲۴۸، ۲۸۰، ۲۸۷، ۳۱۳، ۳۲۳، ۴۲۹، ۵۲۹).

والمولى محمّد هادي بن معين الدين محمّد الشريف الشيرازي المعروف بآصَف شيراز (م ۱۰۸۱) في الكشف الوافي.

وميرزا رفيعا النائيني (م ۱۰۸۲؟) في الحاشية على اُصول الكافي، ص ۳۲۷ ـ ۳۲۸ بعنوان «قيل».

وميرزا محمّد التبريزيّ المعروف ب«المجذوب» تلميذ المولى خليل القزوينيّ في كتاب الهدايا في شرح الكافي .

ومحمّد حسين بن يحيى النوريّ في شرح الكافي.

وينقل عنها ظاهرا القاضي سعيد القميّ (كان حيّا سنة ۱۱۰۷ق) في شرح التوحيد للصدوق ج۲ ، ص ۲۴۶ .

وكما هو واضح أنّ هذه الحواشي مسودّة له ، ولم يف عمره لتتميمها وتهذيبها وتنقيحها وتدوينها ، ومع ذلك لأهميتها ينقل عنها الأعلام كما تقدّم.

وطبعت هذه الحاشية بتصحيحنا في ميراث حديث شيعه، ج ۸، في سنة ۱۳۸۱ش، وهذه طبعة ثانية لها مع بعض الإصلاحات والإضافات في المقدّمة وقابلتها مع النسخة الأصل مرّة اُخرى و أصلحنا الأغلاط وأضفنا السقطات. فللّه الحمد.


[۱]جوابات المسائل الظهيرية المطبوع في آخر الفوائد المدنيّة، ص ۵۶۸ .

[۲]رياض العلماء ، ج ۲ ، ص ۲۶۶ .

[۳]تعليقة أمل الآمل ، ص ۲۴۷، وفي المطبوع في رياض العلماء ، ج ۵ ، ص ۳۶ .

[۴]اُنظر ص ۱۱۲، ۱۱۳، ۱۱۷، ۱۲۳، ۱۳۱، ۱۵۹.

[۵]اُنظر ص ۸۲ ـ ۸۳ .

[۶]وضعنا المواضع التي وردت في شرحه ولم أجده في الحاشية ما بين الهلالين وأكثرها وردت في كتاب الروضة والحاشية فاقدة عنها ونسخة من حواشيه على الفروع من الكافي عند بعض فضلاء البحرين.