صفات رحمان و رحیم

پرسش :

رحمان و رحیم در لغت، قرآن و حدیث به چه معناست؟



پاسخ :

واژه شناسى «رحمان» و «رحيم»

صفت «رحمان (رحمتگر)» بر وزن فعلان و «رحيم (مهربان)» بر وزن فعيل، هر دو، ساخت مبالغه از مادّه «رحم» اند كه دلالت بر رقّت و مهربانى و رأفت دارد، و با وجود آن كه دو ساختِ فَعلان و فعيل از ساخت هاى مبالغه اند، امّا فعلان، مبالغه بيشترى نسبت به فعيل دارد. بر اين پايه، دلالت «رحمان» بر رحمت، قوى تر از دلالت «رحيم» است.

رحمان و رحيم، در قرآن و حديث

قرآن كريم، صفت «رحيم» را در كنار صفت «غفور»، ۷۱ بار، و با «عزيز» ، سيزده بار و با «توّاب» ، نه بار و با «رئوف» نيز نه بار و با «رحمان» ، پنج بار (افزون بر ورود هر دو در «بسمله» در ۱۱۴ موضع) و با هر يك از «ودود» و «ربّ» و «بَرّ»، يك بار ياد كرده است. تعبير«به شما مهربان است»دو بار، و«به مؤمنان مهربان است»يك بار در قرآن آمده است و رحمت، در جاهاى بسيارى از قرآن كريم، به خدا عز و جلنسبت داده شده است. صفت «رحمان (رحمتگر)» در برخى احاديث، بر رحمت فراگير خدا براى تمامىِ آفريدگان دلالت دارد ؛ امّا صفت «رحيم (مهربان)» بر رحمت ويژه خدا دلالت دارد كه تنها مؤمنان را در بر مى گيرد : «رحمتگر است به تمامىِ آفريدگانش و مهربان است ، تنها به مؤمنان». تفسيرهاى ديگرى نيز در احاديث، براى نام هاى «رحمان» و «رحيم» وارد شده است. نكته مهم در باب رحمت خدا، اين است كه رحمت، گاه درباره رقّت و مهربانى به كار مى رود و گاه ديگر درباره اثر رقّت (مانند: آمرزش). از آن جا كه رقّت، دلالت بر دگرگونى و انفعال دارد و از اوصاف آفريدگانِ ناقص به شمار مى آيد و به ذات الهى راه ندارد، بنا بر اين، هر گاه رحمت براى خدا به كار مى رود، افعالى مانند آمرزش و پاداش دادن به بندگان و روزى رساندن به ايشان، از آن اراده مى شود كه از آثار رقّت و رأفت هستند.



پاسخگو : بخش پاسخ گویی پایگاه حدیث نت