مفهوم توبه انسان

پرسش :

توبه انسان به چه معناست؟



پاسخ :

در قرآن كريم، كلمه «توبه» و واژه هاى برگرفته از ريشه آن، ۵۲ بار[۱]به انسان نسبت داده شده است ؛ مانند:

«وَإِذَا جَآءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِٔايَتِنَا فَقُلْ سَلَمٌ عَلَيْكُمْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنكُمْ سُوءًا بِجَهَلَةٍ ثُمَّ تَابَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَّحِيمٌ».[۲]

هر گاه كسانى كه به آيات ما ايمان دارند، نزد تو آيند، به آنها بگو: سلام بر شما. پروردگارتان، رحمت را بر خود فرض كرده است. هر كس از شما كار بدى از روى نادانى كند، سپس توبه و اصلاح [و جبران] نمايد، [مشمول رحمت خدا مى شود ؛ چرا كه] او آمرزنده مهربان است.

مقصود از توبه انسان در اين آيه و آيات مشابه آن، بازگشت از گناه به منظور آمرزش الهى و زدودن آثار آن است.

به سخن ديگر، توبه عبارت است از بازگشت انسان از راه انحرافات اعتقادى، اخلاقى و عملى، به راه مستقيم الهى كه ضامن خوش بختى و سعادت انسان در دنيا و آخرت است.

انسان، در حقيقت، مسافرى است كه مقصد نهايى او، بهشت جاويد و ديدار با خداست:

«يَأَيُّهَا الاْءِنسَنُ إِنَّكَ كَادِحٌ إِلَى رَبِّكَ كَدْحًا فَمُلَقِيهِ».[۳]

اى انسان! يقيناً تو با كوشش و تلاشى سخت به سوى پروردگارت در حركتى، پس او را [در حالى كه مقام فرمانروايى مطلق و حكومت بر همه چيز ويژه اوست] ديدار مى كنى.

از نگاه قرآن، راهى كه خداوند متعال توسّط انبياى خود براى رسيدن انسان به سعادت جاويد، ارائه كرده، مستقيم و هماهنگ با عقل سليم و فطرت پاك آدمى است ؛ امّا راه هاى ديگر، انحراف از راه درست زندگى و ناهمسو با مقتضاى عقل و فطرت است. لذا به همه انسان ها توصيه مى فرمايد:

«وَأَنَّ هَذَا صِرَاطِى مُسْتَقِيمًا فَاتَّبِعُوهُ وَلاَ تَتَّبِعُواْ السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَن سَبِيلِهِ ذَ لِكُمْ وَصَّاكُم بِهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ».[۴]

اين راه مستقيم من است، از آن پيروى كنيد! و از راه هاى پراكنده (و انحرافى) پيروى نكنيد، كه شما را از طريق حق، دور مى سازد! اين چيزى است كه خداوند شما را به آن سفارش مى كند، شايد پرهيزگارى پيشه كنيد!» بنا بر اين، انسان براى رسيدن به مقصد نهايى آفرينش خود، بايد راه درست و مستقيم الهى را طى كند تا به مقصد برسد و در هر نقطه اى كه كم ترين انحرافى از اين راه پيدا كرد، بايد توبه كند و به صراط مستقيم الهى باز گردد كه در اين صورت، مورد لطف و رحمت حضرت حق قرار مى گيرد، گناهانش آمرزيده مى شود و كدورت هاى آن، از جانش زدوده مى گردد ؛ بلكه گناهانش تبديل به حسنات مى گردد.[۵]

بر اين اساس، افزون بر شرع،[۶]عقل نيز توبه را بر انسان واجب مى نمايد و به همين جهت، توبه از سپاهيان عقل، شمرده شده است.[۷]


[۱]. در قرآن كلمه توبه و مشتقّات آن در باره انسان ۵۲ بار با شكل هاى زير استعمال شده است :

«تابَ» در مائده : آيه ۳۹ ، انعام : آيه ۵۴ ، هود : آيه ۱۱۲ ، مريم : آيه ۶۰ ، طه : آيه ۸۲ ، فرقان : آيه ۷۰ و ۷۱ ، قصص : آيه ۶۷ . «تابا» در نساء : آيه ۱۶ . «تابوا» در بقره : آيه ۱۶۰ ، آل عمران : آيه ۸۹ ، نساء : آيه ۱۴۶ ، مائده : آيه ۳۴ ، اعراف : آيه ۱۵۳ ، توبه : آيه ۵ و ۱۱ ، نحل : آيه ۱۱۹ ، نور : آيه ۵ ، غافر : آيه ۷ . «تُبتُم» در بقره : آيه ۲۷۹ ، توبه : آيه ۳ . «تُبتُ» در نساء : آيه ۱۸ ، اعراف : آيه ۱۴۳ ، احقاف : آيه ۱۵ . «يتوب» در فرقان : آيه ۷۱ . «يتب» در حجرات : آيه ۱۱ . «يتوبون» در نساء : آيه ۱۷ ، مائده : آيه ۷۴ ، توبه : آيه ۱۲۶ . «يتوبوا» در توبه : آيه ۷۴ ، بروج : آيه ۱۰ . «ليتوبوا» در توبه : آيه ۱۱۸ . «تتوبا» در تحريم : آيه ۴ . «توبوا» در هود : آيه ۳ و ۵۲ و ۶۱ و ۹۰ ، نور : آيه ۳۱ ، تحريم : آيه ۸ . «فتوبوا» در بقره : آيه ۵۴ . «التوب» در غافر : آيه ۳ . «التوبة» در نساء : آيه ۱۸ ، توبه : آيه ۱۰۴ ، شورا : آيه ۲۵ . «توبة» در نساء : آيه ۹۲ ، تحريم : آيه ۸ . «توبتهم» در آل عمران : آيه ۹۰ . «متاب» و «متابا» در رعد : آيه ۳۰ ، فرقان : آيه ۷۱ . «التائبون» در توبه : آيه ۱۱۲ . «التوابين» در بقره : آيه ۲۲۲ . «تائبات» در تحريم : آيه ۵ .

[۲]. انعام : آيه ۵۴ .

[۳]. انشقاق : آيه ۶ .

[۴]. انعام : آيه ۱۵۳ .

[۵]. ر . ك : ج ۱۸ ص ۷ آثار و بركات توبه .

[۶]. ر .ك : ص ۴۸۹ وجوب توبه و فضيلت آن .

[۷]. ر.ك : ص ۴۶۳ ح ۱ .



پاسخگو : بخش پاسخ گویی پایگاه حدیث نت