خوددارى از آزار ديگران

حدیث

الأمالى للصدوق : حدّثنا عليّ بن أحمد ، قال : حدّثنا محمّد بن أبى عبد اللَّه الكوفي، عن سهل بن زياد الآدمى ، عن عبد العظيم بن عبد اللَّه الحسنى ، عن عليّ بن محمّد بن عليّ بن موسى بن جعفر بن محمّد بن عليّ بن الحسين بن عليّ بن أبى طالب عليهم السلام ، قال :

لَمّا كَلَّمَ اللَّهُ‌عزّ وجلّ موسى‌ بنَ عِمرانَ عليه السلام... قالَ : إلهى ! فَما جَزاءُ مَن كَفَّ أذاهُ عَنِ النّاسِ وبَذَلَ مَعروفَهُ لَهُم ؟

قالَ : يا موسى‌ ! تُناديهِ النّارُ يَومَ القِيامَةِ : لا سَبيلَ لى عَلَيكَ.[1]

ترجمه‌

حضرت عبد العظيم عليه السلام: امام هادى عليه السلام فرمود : «هنگامى كه خداوند با موسى بن عمران عليه السلام سخن مى‌گفت ، ... موسى گفت : خدايا ! پاداش كسى كه از آزار مردم دست بدارد و با آنها به نيكى رفتار نمايد، چيست ؟

فرمود : در روز قيامت ، آتش دوزخ به او ندا مى‌دهد : "تو را به من راهى نيست"» .

شرح‌

بر پايه اين حديث ، خوددارى از آزار ديگران و نيكى كردن به آنها ، يكى از موانع بزرگ رفتن به دوزخ است و آتش دوزخ نمى‌تواند كسى را كه آزارش به ديگران نرسيده، آزار دهد . و اينك، نكاتى در توضيح اين حديث :

۱ . از منظر احاديث اسلامى ، رعايت حقوق ديگران و اجتناب از آزار رساندن به آنان ، بارزترين نشانه پيروى از اسلام است . اهمّيت اين ويژگى، تا آن جاست كه بدون آن ، نمى‌توان كسى را مسلمان ناميد . در حديثى معتبر از پيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله نقل شده كه فرمود :

المُسلِمُ مَن سَلِمَ المُسلِمونَ مِن يَدِهِ وَ لِسانِهِ .[2]

مسلمان ، كسى است كه مسلمانان از دست و زبان او آسوده باشند . اين تفسير از مسلمانى كه از امام باقر عليه السلام و امام صادق عليه السلام نيز نقل شده است، به روشنى نشان مى‌دهد كه رعايت حقوق مردم مسلمان و خوددارى از آزردن آنان ، نخستين شرط مسلمانى است و انتخاب نام «مسلمان» براى پيروان اين آيين ، به همين مناسبت است . بنا بر اين ، مدّعيان اسلام، به ميزان رعايت حقوق ديگران، مسلمان اند و هر كس ، به هر ميزان موجب آزار ديگران شود ، به همان اندازه از اسلام فاصله گرفته است .

۲ . در احاديث ديگرى ، تأكيد شده كه آزردن ديگران ، از ويژگى‌هاى انسان‌هاى پَست و شرور است‌[3] و مسلمان ، كسى است كه آزارش حتّى به مورچه‌اى نمى‌رسد .[4]

۳ . در اسلام ، هر گونه آزاررسانى ، به دليل اين كه تجاوز به حقوق مردم است ، مذموم و ممنوع شمرده شده است . از اين رو، هر كارى كه موجب رنجش خاطر ديگرى شود ، مانند: شوخى آزار دهنده ،[5] سخن آزار دهنده ،[6] و حتّى عبادت آزار دهنده ،[7] از نظر اسلام ، نكوهيده و مذموم است .

۴ . خوددارى از آزار ديگران ، نه تنها آثار و بركات فراوانى براى زندگى هميشگى انسان در آخرت دارد، بلكه موجب آسايش و آرامش او در دنيا مى‌گردد.[8] از اين رو در حديثى از امام زين العابدين عليه السلام آمده كه مى‌فرمايد :

كَفُّ الأَذى‌ مِن كَمالِ العَقلِ ، وَ فيهِ راحَةُ البَدَنِ عاجِلاً وَ آجِلاً .[9]

آزار نرساندن ، از كمال خِرَد است و در دنيا و آخرت، مايه راحتى تن است .


[۱] الأمالى ، صدوق : ص 276 ح 307 ، بحار الأنوار : ج 66 ص 383 ح 46 . نيز ، ر . ك : همين كتاب : ح 92 .

[۲] دانش‌نامه قرآن و حديث: ج 2 ص 495 ح 1.

[۳] ر . ك : دانش‌نامه قرآن و حديث : ج 2 ص 497 (آزاررسانى ، عادت بَدان است) .

[۴] ر . ك : دانش‌نامه قرآن و حديث : ج 2 ص 503 ح 25 .

[۵] ر . ك : دانش‌نامه قرآن و حديث : ج 2 ص 513 (شوخى آزار دهنده) .

[۶] ر . ك : دانش‌نامه قرآن و حديث : ج 2 ص 515 (سخن آزار دهنده) .

[۷] ر . ك : دانش‌نامه قرآن و حديث : ج 2 ص 519 (عبادت آزار دهنده) .

[۸] ر . ك : دانش‌نامه قرآن و حديث : ج 2 ص 505 (بركات آزار نرساندن) .

[۹] دانش‌نامه قرآن و حديث : ج 3 ص 26 ح 1283 .