استبداد به رأى

حدیث

عيون أخبار الرضا عليه السلام : حدّثنا عليّ بن أحمد بن عمران الدقّاق ، قال : حدّثنا محمّد بن هارون الصوفى ، قال : حدّثنى أبو تراب عبيداللَّه بن موسى الرويانى ، عن عبد العظيم بن عبد اللَّه الحسنى ، قال :

قُلتُ لِأَبى جَعفَرٍ مُحَمَّدِ بنِ عَلِيِّ الرِّضا عليه السلام : يَابنَ رَسولِ اللَّهِ ! حَدِّثنى بِحَديثٍ عَن آبائِكَ عليهم السلام . فَقالَ : ... حَدَّثنى أبى ، عَن جَدّى ، عَن آبائِهِ عليهم السلام ، قالَ : قالَ أميرُ المُؤمِنينَ عليه السلام: خاطَرَ بِنَفسِهِ مَنِ استَغنى [بِرَأيِهِ‌] [۱] .[۲]

ترجمه‌

حضرت عبد العظيم عليه السلام : به امام جواد عليه السلام گفتم : از پدرانت حديثى برايم بيان فرما . فرمود : «پدرم، از جدّم، از پدرانش نقل نمود كه امير مؤمنان عليه السلام فرمود : كسى كه با تكيه بر نظر خود، از نظر ديگران، احساس بى‌نيازى كند ، خود را در خطر افكنده است» .

شرح‌

اين سخن، ره‌نمود بسيار ارزنده‌اى در باره راه رسيدن به تشخيص درست تصميم‌گيرى، در همه زمينه‌ها بويژه تصميم‌هاى مديريتى است و آن، عبارت است از: اكتفا نكردن به تشخيص و نظر خود در كارها، و بهره‌گيرى از نظر و مشورت افراد صاحب نظر . در اين باره، چند نكته قابل توجّه است:

۱ . اين ره‌نمود، ريشه در آيه‌اى دارد كه اهل ايمان را تشويق مى‌كند در كارها مشورت كنند[۳] و از نظر ديگران براى انتخاب تصميم صحيح بهره‌گيرى نمايند . حتّى پيامبر خدا صلى اللَّه عليه و آله كه از مصونيت الهى برخوردار است ، بايد در كارها با مسلمانان مشورت نمايد.[۴]

۲ . در نظام آفرينش به استثناى معصومان عليهم السلام، انديشه هيچ كس از خطا مصونيت ندارد، و معصومان نيز براى آن كه الگوى ديگران باشند، در كارها با ديگران مشورت مى‌كردند.

۳ . مقتضاى حكمت بالغه الهى، اين است كه انسان‌ها در تشخيص تصميم صحيح در زندگى، از نظر يكديگر استفاده كنند.

۴ . يكى از لغزش‌هاى خطرناك انديشه، استبداد رأى و اكتفا كردن به نظر خويش است، چنان كه از امام صادق عليه السلام نقل شده كه فرمود:

المُستَبِدُّ بِرَأيِهِ مَوقوفٌ عَلى‌ مَداحِضِ الزَّلَلِ .[۵]

كسى كه به استبداد رأى دچار شده ، بر لغزشگاه‌هاى انديشه، ايستاده است .

۵ . پرهيز كردن از خودرأيى و استفاده از نظر ديگران، به انسان كمك مى‌كند كه به انديشه درست دست يابد و ديدگاه‌هاى نادرست را تشخيص دهد.[۶]


[۱] واژه داخل كروشه را به نقل از كتاب بحار الأنوار افزوده‌ايم .

[۲] عيون أخبار الرضا عليه السلام : ج ۲ ص ۵۳ ح ۲۰۴ ، بحار الأنوار : ج ۷۲ ص ۹۸ ح ۱ . نيز ، ر . ك : همين كتاب : ح ۹۳ .

[۳] شورا : آيه ۳۸ .

[۴] آل عمران : آيه ۱۵۹ .

[۵] بحار الأنوار : ج ۵۷ ص ۱۰۵ .

[۶] ر . ك : الكافى : ج ۸ ص ۲۲ ح ۴ .