عدل الهی و مسائل مربوط به آن در میراث تفسیری مدرسه امامیه بغداد

نویسنده : پديدآورنده : عباس همامی
پديدآورنده : سمیه خلیلی آشتیانی

صفحه 66-99

نشریه : سفینه - 53

چکیده :

در طول سال‌های رشد و بالندگی علوم اسلامی، کلام و تفسیر هم همچون دیگر علوم اسلامی در مدارس مختلفی رشد یافته و کامل شده‌اند. از این میان مدرسه بغداد به ویژه در قرن چهارم و پنجم هجری به جهت حضور عالمانی چون شیخ مفید و شاگردانش شکوه خاصی دارد. در هم تنیدگی مذاهب اعتقادی مانند معتزله و اهل حدیث در آن روزگار بغداد، علیرغم تعاملات یا درگیری‌های اجتماعی، تأثیرات بسزایی بر مدرسه کلامی و تفسیری امامیه داشته است. یکی از مسائل کلامی و تفسیری عدل الهی، و از مسائل مربوط به آن جبر و اختیار است، که امامیه با معتزله و اهل حدیث دیدگاه کاملاً متفاوتی دارد. این تفاوت بر موضوعات جزئی‌تر مانند استناد افعال انسان به خود و اراده خدا و معاصی انسان تأثیر مستقیم داشته است، به گونه‌ای که امامیه قائل به اختیار انسان در راستای اراده و مشیت الهی شدند، و معتزله قائل به اختیار کامل انسان و نفی اراده الهی در افعال انسان گردیدند، و اهل حدیث نیز قائل به جبر هستند. این دو دیدگاه منجر به حصر قدرت الهی و یا بالعکس فاعل نبودن انسان در معاصی می‌شود. تأثیر مواجهه امامیه با این دو گروه به ویژه اهل حدیث، افزون بر آثار کلامی در آثار تفسیری این مدرسه، ذیل برخی از آیات بسیار مشهود است، به طوری که ناظر به دیدگاه جبریه، اقدام به پاسخ به شبهات کرده‌اند.

کلیدواژگان : درسه؛ تفسیر؛ کلام؛ بغداد؛ امامیه؛ معتزله؛ اهل حدیث؛ عدل الهی؛ جبر؛ اختیار.

 در طول سالهای حیات علوم اسلامی همچون کلام و تفسیر، این دو علم بر مدارس مختلفی محمل انداخته‌اند، از جمله کوفه، حلّه و بغداد. در این میان مدرسه بغداد - به دلیل حضور عالمانی همچون شیخ مفید و شاگردان او سید رضی و سید مرتضی و همچنین شیخ طوسی و جناب کراجکی (رحمهم الله)- از اهمیت بسیاری برخوردار است.