83
درسنامه فهم حديث

1. کتب غريب الحديث ۱

در شيوه اجتهادي، افزون بر سير مراحل قبلي و ديدن کتابهاي متعدد لغت، بايد به کتب ديگري مانند کتابهاي «غريب الحديث» مراجعه کرد. کتابهاي «غريب الحديث» به منظور حل واژه هاي ناآشناي به کار رفته در احاديث تأليف شده اند؛ واژه هاي نامفهومي که گاه در جاي حساس و اصلي حديث قرار مي گيرند و همه سخن را گنگ مي سازند و تا درک نشوند، حديث فهميده نمي‌شود.
مهم‌ترين هدف از تأليف غريب ‌الحديث‌ها، مانند غريب ‌القرآن‌ها، ارائه معناي واژه هاي غريب در همان حوزه معنايي حديث است و به ساير استعمالات واژه کمتر توجه شده است. غريب‌ الحديث‌نگاران، با مطالعه هزاران حديث توانسته اند با فرهنگِ سخنان گويندگان حديث آشنا شوند و با سود جستن از منابعي مانند احاديث مشابه، کتابهاي لغت و تفاسير رسيده از استادان خود، به معاني اين واژه هاي ديرياب و نامأنوس برسند.
تدوين و ترتيب غريب ‌الحديثها متفاوت است. برخي مانند کتب حديث، ترتيب مسندي دارند و برخي مانند کتابهاي لغت، بر اساس مادّه کلمه مرتب شده‌اند. غريب الحديث‌‌ها فراوان اند و بهترين و کاراترين آنها، النهايه ابن‌اثير (م 606 ه) مي باشد. ابن‌اثير، افزون بر شرح مختصر واژه‌ها و آوردن معاني هيئتهاي گوناگون آنها، بخشي از متن حديث را که مشتمل بر آن واژه است، ذکر مي کند تا خواننده بتواند گزينش و قضاوت کند.
در ميان شيعه نيز کتب غريب الحديث رواج داشته است. فخرالدين بن محمد علي خفاجي، مشهور به طريحي، مجمع البحرين و مطلع النّيرين را پديد آورده و در عصر حاضر، غريب حديث بحار الأنوار را مي توان نام برد. ۲

1.. همان‌گونه که در پي مي‌آيد، غريب ‌الحديث با حديث غريب تفاوت دارد. غريب ‌الحديث واژه‌هاي ناآشناي حديث هستند و حديث غريب يعني حديث شاذّ و نامأنوس که تنها يک طريق نقل دارد.

2.. کتب غريب الحديث بسيار فراوان‌اند، اما بسياري از آنها به دست ما نرسيده است. علاقه‌مندان به آگاهي از نامهاي آنها را، به مقدمه کتاب غريب حديث بحار الأنوار ارجاع مي‌دهيم. اين مقدمه، بازگردان عربي و تکميل ‌شده مقاله «سير تدوين غريب الحديث» از همين قلم است که در مجله علوم حديث (ش ۱۳، ص ۱۱۰ ـ ۹۲) آمده است.


درسنامه فهم حديث
82

ب) شيوه اجتهادي

نياز به يافتن معناي اصلي واژه ها در احاديث متعدد، حديث پژوه را به کاربرد شيوه اجتهادي وامي دارد؛ زيرا شيوه لغويان، ارائه معناي استعمالي واژه است؛ يعني اينکه واژه چه کاربردهايي داشته و براي چه منظورهايي به کار رفته و براي رساندن کدامين معاني استخدام شده است، خواه اين کاربرد‌ها و معاني، از آغاز وضع شده و به اصطلاح معاني اصلي و حقيقي باشند يا به وسيله اديبان و علاقه‌مندان به زيباييها و آرايه‌هاي کلامي، به صورت مجاز و کنايه و استعاره به کار رفته باشند.
لغويان وظيفه اصلي خود را ساختن پل ارتباطي ميان مخاطب و سخن مي‌دانند و در پي يافتن معناي نخستين واژه و تمايز ميان آن با معاني ديگري که بعدها همراه واژه شده است، نيستند و تعهدي به ارائه فرقهاي ريز واژه هاي مترادف ندارند. ايشان حتي جداسازي معناي مجازي و حقيقي را نيز به عهده نمي گيرند. ۱
افزون بر اين، کتب لغت عمومي و نه تخصّصي، از تمايز معناي اصطلاحي و عرفي گزارش نمي دهند در حالي که خلط اين دو، در سوء فهم تأثير فراواني دارد. ۲
از اين رو لازم است پژوهشگر براي کشف معناي اصلي با همه حدود و مرزهاي آن، خود به طور مستقيم به منابع در دسترس مراجعه کند و در پي يک کوشش فراگير به معناي اصلي برسد. خوشبختانه اين منابع هم‌اکنون موجودند و تنها منبع غير قابل دسترس، استعمالات شفاهي و روزمره عرب بَدَوي است، که تنها راه آن، اعتماد به کتابهاي شعر و لغت و ادب است. اينک اين منابع را برمي شمريم.

1.. در اين ميان، برخي کتابها مانند أساس البلاغه زمخشري استثنا است. او معاني مجازي را برمي شمُرَد و به مجازي بودن آنها تصريح مي کند. ابن‌منظور نيز در لسان العرب به اين مسئله پرداخته است.

2.. گفتني است ما به اصطلاحات مرکب و برآمده از کنار هم آمدن چند واژه، در مبحث بعدي (فهم ترکيبات) مي پردازيم.

  • نام منبع :
    درسنامه فهم حديث
    تعداد جلد :
    1
    ناشر :
    سازمان چاپ و نشر دارالحدیث
    محل نشر :
    قم
    تاریخ انتشار :
    1389
    نوبت چاپ :
    اول
تعداد بازدید : 264580
صفحه از 240
پرینت  ارسال به