96. «فالِقُ الاْءِصْباحِ وَ جَعَلَ اللَّيْلَ سَكَناً وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ حُسْباناً...»

روض الجنان: «فالِقُ الاْءِصْباحِ» اىْ هُوَ فالقُ الاصباحِ؛ و اشكافنده صبح است، و آن خداست كه از ميان شب تاريك روزِ روشن بشكافد و اين نيز از جمله آن است كه دست و آلت قادر به قدرت به آن نرسد. ^۱
1243. علامه شعرانى: خلقت نور از عجائب است و فكر هيچ بشر تاكنون به كنه آن نرسيده و حقيقت آن را نيافته است، آن قدر دانسته‏ايم كه حيات هر زنده و باليدن هر نبات و حيوان به نور است و حرارت و ساير قوا كه ملازم نور و متفرع بر او است، چون سرد و تاريك محض گردد همه چيز ساكن مى‏شود و مى‏ميرد و هر موجود زنده را حدى از نور و حرارت بايد كمتر از آن يا بيشتر از آن هر دو هلاك آورد. منزّه است خداوندى كه هم سبب باليدن و نمو آفريد و هم موجب آسايش و آرامش. ^۲
روض الجنان: «حُسْبانَاً» ، اى بِحِسابٍ، يقالُ: حسبتُ الحِسابَ اَحْسُبُه حَسباً و حُسباناً و حسِبْتُ الشّيى‏ء اذا ظَنَنْتَهُ اَحَسَبُهُ و أحسِبُه حُسباناً، و معنى آن است كه حق تعالى مى‏گويد: من آفتاب و ماه را در فلك خود مى‏گردانم به حساب نه به گزاف* تا آنچه
آفتاب به سالى برد ماه به يك ماه. ^۳
1244. علامه شعرانى: حساب حركت افلاك و ماه و خورشيد در طول و عرض و تعديلات و اختلاف چنان دقيق است كه از چند هزار سال پيش تاكنون منجمان در آن اندك تخلفى نيافتند، «كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى»^۴ قمر در بيست و نه روزه و 12 ساعت و 44 دقيقه و سى ثانيه يك دوره ماه قمرى را طى مى‏كند و چند هزار سال است بدين اندازه بوده و در هر ماه در جاى معين تند مى‏رود و در جاى معين كند مى‏شود و به حساب معين به سمت الرأس نزديك و دور مى‏گردد و همچنين خورشيد و ساير كواكب. و اين چنان‏كه دليل توحيد و قدرت پروردگار است دليل بر نبوت خاتم انبياء صلى‏الله‏عليه‏و‏آله و صحت قرآن نيز مى‏باشد چون اين نكته را عامه مردم زمان ما هم نمى‏دانند و اعراب جاهليت در آن عهد البته آن را در نيافته بودند. ^۵
روض الجنان: ... آنگه هم بر آن جمله كه در اوّل كردم به آخر هم آن وعده كردم اگر چه شب دراز است و ظلمت متكاثف است نوميد مشو كه هر شبى را روزى باشد و هر ظلمتى را ضيايى به دنبال بود و هر غسقى را فلقى بر اثر باشد و هر رنجى را راحتى. انّ الفرجَ معَ الكَرب، «فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْراً»^۶ ، و ليكن تا سخت نشود بنشود*. اشتَدّى ازمَةُ تَنفرِجى، اى سختى سخت شو تا بشوى**. ^۷
1245. علامه شعرانى: * شدنِ دوم به معنى رفتن است در هر دو جمله: كار تا سخت نشود از ميان نرود يا سخت شو تا از ميان بروى. ^۸
1246. ** چون حوادث روزگار به غايتِ سختى رسد و نزديك آن شود كه جان و دل
را بگدازد و بلا بزرگ شود و شكيبايى اندك و كار به نهايت رسد، فرج نزديك شود. ^۹
روض الجنان: مى‏رزد. ^۱۰
1247. علامه شعرانى: رزد از رزيدن به معنى رنگ كردن و رنگ رز هم از اين مشتق است يعنى رنگ رزنده. ^۱۱