127. « ... لَهُمْ دارُ السَّلامِ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ هُوَ وَلِيُّهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ»

روض الجنان: «وَ هُوَ وَلِيُّهُمْ» ؛ و او ولىّ ايشان است. در او نيز دو قول گفتند: يكى آنكه متولّى نعمت و ايصال منفعت اوست به ايشان، و دگر آنكه: مراد به «ولىّ» ناصر باشد، يعنى خداى تعالى ناصخ ايشان است بر دشمنانشان. «بِما كانُوا يَعْمَلُونَ» ، اين «با» مجازات است، چنان‏كه گفت: لَبِما كانَ هذيلاً يَفُلّ.
يعنى جزا و عوض آنكه ايشان كرده باشند از طاعت براى آنكه خداى تعالى ولىّ مرد نباشد به عمل كه او كند كه نه عمل صالح باشد*، پس به قرينه «وَ هُوَ وَلِيُّهُمْ» ، عمل را بر طاعت حمل كرده مى‏شود. ^۱
1274. علامه شعرانى: يعنى خداوند ولىّ مردم است در عمل صالح نه در عملى كه صالح نباشد. ^۲

130. «يا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الاْءِنْسِ أَ لَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آياتِي...»

روض الجنان: «يا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَ الاْءِنْسِ» ، خداى تعالى به اين آيت خطاب كرد با انس و جنّ، گفت: اى جماعت انس و جن... و «أَ لَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ» ؛ به شما هيچ پيغامبر نيامد هم از شما و از نسب و شهر شما؟ و «معشر» جماعتى باشند سواء اگر مجتمع باشند و اگر متفرّق، و «جنّ» مأخوذ است از جَنّ، و آن ستر باشد، و اين اسمى است اين جنس را به مثابت انس در آدميان و مَلَك در فرشتگان، و اين خطاب باشد به جمله الاّ آن رسولانى كه خداى تعالى ايشان را به خلقان فرستاد. ^۳
1275. علامه شعرانى: يعنى خطاب به همه مردم است به استثناى پيغمبران، چون براى پيغمبران پيغمبر ديگر نفرستاد. ^۴روض الجنان: و ضحّاك گفت: اين آيت دليل است بر آنكه خداى تعالى از جن پيغامبران فرستاد، و اين اختيار جرير طبرى است* و ابوالقاسم بلخى روا داشت، و اين رواست جز كه بر او نصّى نيامد، و به اين آيت قطع نتوان كردن، چه آيت را تفسير مى‏توان داد بر وجهى كه دليل نكند بر آنكه از جن پيغامبر باشد.** ^۵
1276. علامه شعرانى: * يعنى محمد بن جرير. و در قديم گاهى مردم را به نام پدران مى‏خواندند چنان‏كه گويند منصور حلاج و مقصود حسين بن منصور است. ^۶
1277. ** روش فقها آن است كه به ظاهر كلام تمسّك كنند تا خلاف آن ثابت شود و به طريقه آنها «منكم» ظاهراً هم به جن و هم به انس خطاب بوده و بايد پيغمبر هم از جن باشد و هم از انس چنان‏كه ابن جرير گفت و او فقيه بود. اما اين طريقه در اصول دين جارى نيست، چون از ظاهر كلام يقين حاصل مى‏شود و در اصولْ يقين معتبر است. ^۷
روض الجنان: و «قُصّه» طُرّه باشد. ^۸
1278. علامه شعرانى: «طُرّه» موى پيش سر كه بر پيشانى آويزند براى زينت. ^۹
روض الجنان: و گروهى به اين آيت تمسّك كردند در آنكه خداى تعالى كسى را عذاب نكند تا پيغامبر نفرستد، و تكليف بى آن درست نباشد*، و اين منتقض است به اوّل پيغامبر كه خداى فرستاد و پيغامبرانى كه برايشان پيغامبر نبود، و جماعتى كه در عهد و روزگار ايشان پيغامبر نبود كه آن را روزگار فترت خوانند... . ^۱۰
1279. علامه شعرانى: بيشتر مردم عهد ما به پيروى اخبار آحاد همين عقيده دارند و گويند هميشه دين و پيغمبرى بود و حجتى ظاهر يا غائب و مؤلّف كتاب به زمان فترت نقض كرد كه در آن عهد پيغمبر و حجتى ظاهر نبود و خداوند مردم را به
مخالفت عقل عذاب خواهد كرد چنان‏كه فرمود: «وَ إِذَا الْمَوْؤدَةُ سُئِلَتْ * بِأَيِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ»^۱۱ ؛ آنها كه دختر را زنده به گور مى‏كردند عذاب مى‏كند و آنان در عهد فترت بودند. اگر گويى: در زمان فترت شرع عيسى عليه‏السلام بود گوييم عرب جاهليت غالباً با دين عيسى آشنا نبودند و باور نمى‏كردند بايد پيروى كسى كرد و اگر حجت منحصر به شرع و امام و كتاب باشد بر آنها تمام نبود. و در مذهب ما لطف واجب است و در هر زمان امامى منصوب مروج دين بايد و اگر امام نباشد و ترويج دين نكند حجت تمام نيست پس در زمان فترت حجت نبود مگر عقل خود مردم اين مذهب مؤلّف كتاب است. ^۱۲