چشم زخم
مؤلف در ذيل آيه 69 سوره يوسف مىنويسد:
... و مصر را چهار دروازه بود، ايشان پراگنده شدند و به هر چهار دروازه در مصر شدند، چنانكه يعقوب فرموده بود. «ما كانَ يُغْنِي عَنْهُمْ مِنَ اللّهِ مِنْ شَيْءٍ» ؛ از خداى تعالى هيچ غنا نكرد آن دخول ايشان از درهاى پراگنده مگر حاجتى كه در دل يعقوب بود كه آن حاجت روا شد، و آن شفقت پدران بود بر فرزندان و ترس و انديشه او از چشمِ بد. ۱
علامه شعرانى در حاشيه درباره چشم زخم گويد:
در روايات صحيحه آمده است كه «العين حقّ» ؛ چشم زدن درست است و آيه «وَإِنْ يَكادُ الَّذِينَ كَفَرُوا»۲
هم دليل آن است و حكما نيز وجه آن را بيان كردهاند و در اشارات أبوعلى سينا مذكور است. و اينكه جاهلان چشم زخم را از خرافات مىپندارند صحيح نيست. ۳
مدت خواب اصحاب كهف
مؤلف در ذيل آيه 10 سوره كهف مىنويسد:
گفتند: اكنون بيايى تا امشب با غارى شويم و آنجا بخسپيم، و فردا تدبير خود سازيم. آن شب در غار شدند و بخفتند و خداى تعالى خواب بر ايشان مستمر كرد تا سيصد و نه سال بخفتند و كس راه با ايشان نبرد... . ۴
علامه شعرانى در حاشيه توضيح مىدهد:
بنابر آنكه 309 سال در قرآن براى مدت خواب آنان است وخداوند تعالى تصديق فرموده. و چنانكه گفتيم نصارا گويند 150 سال يا 157 سال خفتند و قول آنان اعتبار ندارد و 309 سال در قرآن هم منقول از جماعتى است و حق آن است كه مدت خواب آنان معلوم نيست. ۵
45. «وَ اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلوةِ...»
روض الجنان: و در «صلات» دو قول گفتند: يكى دعا و ديگر نماز. و حمل بر نماز كردن اولىتر بود، چه عُرف شرع اين لفظ از اصل وَضع ببرده است و محقّق كرده به اين افعال مخصوص. ۶
87. علامه شعرانى: يعنى افعال مخصوص را معنى حقيقى آن قرار داده است. ۷
روض الجنان: و گفتهاند: ظنّ از افعالى است كه به معنى شَىْء و ضدّ باشد به معنى ظنّ و علم بود، و گفتهاند: چون در علم به كار برند مجاز بود، و اين قول قريب است به صواب براى آنكه از اطلاق لفظ ظنّ عِلْم ندانند تا قرينهاى نباشد. و قرينه در آيت آن است كه: آيت وارد است مورد مَدْح، و مدح نباشد آن را كه در بعث و نشور شاكّ باشد.* و حدّ ظنّ آن باشد كه به قوى كند بهنزديك آنكه اين معنى در او حال باشد، كه متعلّق معنى چنان است با آنكه روا دارد كه بر خلاف آن است. ۸ **
88. علامه شعرانى: * اين شك اعم از ظن است و از اين سخن معلوم گرديد كه ظن در اصول دين به اتفاق محققان معتبر نيست و بعضى اهل حديث گويند در ايمان بهظن
قوى اكتفا مىتوان كرد و در حقّ اليقين مرحوم مجلسى بابى در آن ايراد كرده است. ۹
89. ** ترجمه عبارت ذريعه سيد مرتضى است: «فامّا الظنّ فهو ما يقوى كون ما ظنّه على ما تناوله الظنّ وإن جوّز خلافه»؛ ۱۰ يعنى ظن آن است كه قوى باشد در نظر انسان كه آنچه ظن او به آن تعلّق گرفته مطابق واقع است، اگرچه خلاف آن را هم روا دارد. ۱۱
1.روض الجنان، ج ۱۱، ص ۱۱۴.
2.قلم (۶۸): ۵۱ .
3.روح الجنان، ج ۶، ص ۴۱۲. مطابق تعليقه شماره ۱۷۶۶ اين مجموعه.
4.روض الجنان، ج ۱۲، ص ۳۱۷ ـ ۳۱۸.
5.روح الجنان، ج ۷، ص ۳۰۶. مطابق تعليقه شماره ۲۰۳۰ اين مجموعه.
6.روض الجنان، ج ۱، ص ۲۵۶.
7.روح الجنان، ج ۱، ص ۱۶۸.
8.روض الجنان، ج ۱، ص ۲۵۹.
9.روح الجنان، ج ۱، ص ۱۶۹.
10.الذريعه، ج ۱، ص ۲۳.