395 . منتهى المقال (رجال أبي علي الحائري)(عربى)
از : محمّد بن اسماعيل بن عبد الجبار حائرى ، ابو على (1216 ق)
كتاب مفصّل و مهمّى است در رجال كه مؤلف در مقدمه ، درباره آن چنين مىنويسد : «چون كتاب منهج المقال تأليف مولانا ميرزا محمّد استرآبادى به علّت ذكر مجاهيل ، بسيار مفصّل و مبسوط بود ، لذا بر آن شدم تا آن را با تعليقات استادم وحيد بهبهانى تلفيق و تضمين نمايم و پس از حذف مجاهيل و مؤلفات روات ، مطالبى را كه در هر دو كتاب نيامده است ، بر آن بيفزايم و راهنماى من در اين ترتيب و تبويب ، سيّد محسن بغدادى نجفى كاظمى بود» .
مؤلف در اين كتاب ، نخست در پنج مقدمه به ذكر مواليد پيامبر اكرم و ائمه اطهار پرداخته و بعد از آن ، اسامى رجال را به ترتيب حروف تهجّى آورده و پس از آن ، به ذكر كنيهها و القاب و سپس راويان زن پرداخته است و در پايان ، دوازده فايده رجالى از الرجال الكبير استرآبادى نقل كرده است .
حايرى براى مصادر و منابعى كه از آنها نقل مىكند ، رموز اختصارى قرار داده و تأليف آن را در سال 1194ق ، به پايان رسانيده است .
در مورد اين اثر ، چند كتاب تأليف شده كه عبارتاند از :
1 ـ رسالة في ذكر المجاهيل از ملاّ درويشعلى حايرى كه شاگرد مؤلف بوده است . او در اين كتاب ، رجال مجهولى را كه مؤلف از كتابش حذف كرده ، جمع آورى نموده است (الذريعة ، ج 4 / 413) .
2 ـ إكمال منتهى المقال از محمّد بن قاسم آل كشكول حايرى .
3 ـ نكت الرجال از سيّد صدرالدين محمّد عاملى كه حاشيه بر منتهى المقال است و نوهاش سيّد حسن صدر ، آن را گردآورى نموده است .
4 ـ حاشيه ميرزا حسين نورى بر منتهى المقال كه شيخ آقا بزرگ تهرانى آن را تنظيم نموده است (الذريعة ، ج 4 ، ص 220) .
چاپ : اين كتاب سه بار در تهران بين سالهاى 1267 تا 1302 ق ، به صورت چاپ سنگى در قطع رحلى منتشر شده و در سال 1416ق ، با تحقيق مؤسسه
آل البيت(ع) در هفت جلد منتشر شده است .
[ الذريعة : 10 / 93 ، 23 / 13 ؛ مشار عربى : 919 ؛ التراث العربى : 5 / 267 ؛ مصفى المقال: 394 ؛ معجم المطبوعات العربية فى ايران : 319 ؛ فهرست دانشگاه تهران : 2 / 664 ]
آغاز : نحمدك يا من رفع منازل الروات بقدر ما يحسنون من الرواية عن الائمة الهداة ... اما بعد فيقول ... المقدمة الاولى فى تاريخ مواليد الائمة (ع) ... باب الالف آدم ابوالحسين النخاس الكوفى ق و يأتى عن جش ابن المتوكل ابو الحسين موثقا.
انجام : و هذا ربما اشعر منه بكونه مرضيا عنده سيما مع ما قدم فى اوّل كتابه و روى هو عن ابوالقاسم حسين بن روح .
