5 . مُحْرِق القلوب
مُحْرِقُ القلوب ، مَقتلى فارسى از ملّا مهدى نراقى (م 1209 ق) است. او با اقتباس از روضة الشهدا ، به عرضه مطالبى دست زد كه به گونهاى شورانگيز ، عواطف و احساسات مردم را به سوى واقعه كربلا سوق دهد ؛ امّا چون مأخذ نراقى (روضة الشهدا) ، كتابى ضعيف و مخلوط از مطالب درست و نادرست بود ، نوشته او نيز بر اخبار ضعيف و غير معتبر، مشتمل گشت .
نراقى ، خود به ضعيف بودن برخى گزارشهاى كتابش تصريح كرده۱ و به همين جهت ، مورد انتقاد برخى از عالمان پس از خود ، قرار گرفته است . ميرزا محمّد تنكابنى ، برخى از اخبار آن را مظنون يا مقطوع الكذب دانسته۲ و محدّث نورى با ابراز شگفتى از تأليف چنين كتابى از چنان عالم بزرگى ، برخى مطالب آن را «منكَر» ناميده است .۳
شهيد مطهّرى نيز نراقى را فقيه بزرگى مىخواند ؛ ولى او را در تاريخ عاشورا ، صاحب اطّلاع نمىداند و برخى مطالب او را نقد مىكند .۴ گفتنى است انتساب اين كتاب به نراقى، مشهور است .۵ البته اين احتمال هست كه آن را در اوايل تحصيل و پيش از رسيدن به مراتب كمال علمى ، نوشته باشد .
6 . إكسير العبادات فى أسرار الشهادات (أسرار الشهادة)
آقا بن عابد دربندى شيروانى (م 1285 يا 1286 ق) مشهور به فاضل دربندى و ملّا آقا دربندى ، از نويسندگانى است كه افزون بر رشته تخصّصىاش (فقه) ، در ديگر موضوعات ، مانند تاريخ عاشورا ، نيز كتاب نوشت . او با جمعآورى اخبار قوى و ضعيف و به قصد حلّ اختلافات مَقتلها و تحليل آنها ، يكى از بزرگترين نگاشتهها را در باره واقعه عاشورا به عربى سامان داد . او شيفته امام حسين عليه السلام بود و انگيزه پاكى در نگارش اين كتاب داشت ؛ امّا به دليل استفاده از منابع ضعيف در كنار منابع اصلى و نقل برخى گزارشهاى بدون سند ، نتوانست مقتل معتبرى ارائه دهد .
او همچنين مبناى نادرستى برگزيد و بر اساس آن ، از كتابهايى كه مشتمل بر اخبار مظنون الكذب بودند نيز نقل كرد . مبناى او اين بود كه نشانههاى كذب ، هر چند به درجه ظن برسند ، مانع نقل نيستند و نقل چنين اخبارى در بيان سيره و تاريخ ، بىاشكال است .
محدّث نورى ، يكى از منابع ضعيف دربندى را نسخه بدون سر و ته ، مجهول و پر از دروغى مىداند كه سيّد عربِ روضهخوانى براى كسب تأييد ، نزد عالمان نجف آورد و مورد نقض و انكار آنها واقع شد ؛ امّا آن نسخه به دست دربندى رسيد ؛ نسخهاى كه به گفته محدّث نورى ، از كثرت اشتمال بر اكاذيب واضح و اخبار واهى ، احتمال نمىرود كه از مؤلّفات يك عالِم باشد .۶ وى ، در جايى ديگر ، اين كتاب را دستاويز مخالفان براى دروغگو خواندن شيعه دانسته است .۷
سخن محدّث نورى را بسيارى از عالمان ديگر ، تأييد كردهاند و بسيارى از نقلهاى نادرست و غير قابل باور كتاب را به عنوان گواه، ارائه كردهاند . از اين ميان مىتوان به ميرزا محمّد تنكابنى (شاگرد فاضل دربندى) ،۸ شيخ ذبيح اللَّه محلّاتى ،۹ سيّد محسن امين ،۱۰ ميرزا محمّدعلى مدرّس تبريزى ،۱۱ شيخ آقا بزرگ تهرانى۱۲ و استاد شهيد مرتضى مطهّرى۱۳ اشاره نمود .
گفتنى است بسيارى از تحليلهاى نويسنده كتاب ، براى قابل پذيرش كردن گزارشهايى است كه به سادگى قابل قبول نيستند .۱۴
1.محرق القلوب : مقدّمه (نقل از: عاشوراپژوهى : ص ۴۰۶) .
2.قصص العلماء : ص ۱۴۶ .
3.لؤلؤ و مرجان : ص ۲۴۵ .
4.ر.ك : حماسه حسينى : ج ۱ ص ۲۸ .
5.ر. ك : الذريعة : ج ۴ ص ۴۶۱ ش ۲۰۵۶ و ج ۲۰ ص ۱۴۹ ش ۲۳۲۹ و ج ۲۱ ص ۳۵۹ ش ۵۴۵۲ ، إيضاح المكنون : ج ۲ ص ۴۴۳ ، هدية العارفين : ج ۲ ص ۳۵۲ .
6.لؤلؤ و مرجان : ص ۲۵۰ .
7.«كار به آن جا رسيد كه [مخالفان] در كتب خود ، نوشتهاند كه: شيعه ، بيت كذب است و اگر كسى منكِر شود، كافى است ايشان را براى اثبات اين دعوى، آوردن كتاب أسرار الشهادة را به ميدان» (لؤلؤ و مرجان: ص ۲۸۹) .
8.«اخبار غير معتبره در اين كتاب (أسرار الشهادة) بسيار[ند] و ضعاف ، بلكه اخبارى كه مظنون، كذب آنهاست ، بلكه گويا بعضى از آنها قطعى الكذب باشند [نيز بسيارند] و اين ، مايه كسر قدر آن كتاب گرديد» (ر . ك : قصص العلماء: ص ۱۰۸) .
9.«فاضل دربندى در أسرار الشهادة ، خبر طولانى راجع به عطش سكينه و آب آوردن برير و پاره شدن مشك و ريختن آب ، نقل كرده است. حقير ، چون به كلّى اعتماد بر آن كتاب ندارم، فلذا عنان قلم از نقل آن باز كشيدم» (رياحين الشريعة : ج ۳ ص ۲۷۲).
10.«او در تأليفات نقلى خود ، اخبار سُست فراوانى را حكايت كرده ؛ بلكه آنچه را كه عقل نمىپذيرد و نقلْ تصديق نمىكند نيز آورده است» (أعيان الشيعة: ج ۲ ص ۸۸).
11.«به حكم انصاف، اين كتاب او ، بلكه ديگر تأليفاتى كه در موضوع مقتل نگارش داده ، همانا در اثر آن همه محبّت مفرط كه داشته است ، حاوى غثّ و سمين بوده [است]» (ريحانة الأدب: ج ۲ ص ۲۱۷).
12.«وى در نتيجه خلوص و صفاى نفس خود ، مطالبى را در اين كتاب نقل كرده كه در كتابهاى معتبر يافت نمىشوند ؛ بلكه آنها را از كتابهاى مجهول ، اخذ نموده است» (الذريعة : ج ۲ ص ۲۷۹ش ۱۱۳۴) .
13.«در شصت هفتاد سال پيش ، مرحوم ملّاآقاى دربندى پيدا شد . تمام حرفهاى روضة الشهدا را به اضافه چيزهاى ديگرى پيدا كرد و همه را يك جا جمع كرد و كتابى نوشت به نام أسرار الشهادة. واقعاً مطالب اين كتاب ، انسان را وادار مىكند كه به اسلام بگريد» (حماسه حسينى: ج ۱ ص ۵۵ و ص ۱۰۶) .
14.گزارشهاى غير قابل باور ، مانند : كشته شدن بيست و پنج هزار نفر به دست عبّاس و ۳۳۰ هزار نفر به دست امام حسين عليه السلام (چاپ قديم : ص ۳۴۵) و يا قصّهپردازى در باره چگونگى بيرون آمدن امام حسين عليه السلام از مدينه كه خود را به زىّ پادشاهان شبيه كرده است (ج ۳ ص ۵۰۹ )و يا ارائه رقم ۰۰۰/۶۰۰/۱ نفرى براى سپاه عمر سعد (ر . ك : ج ۳ ص ۳۹) .