( 7 )
نقش نظام ادارى و اقتصادى كوفه در بسيج نظامى مردم
تركيب نژادى ، اعتقادى و سياسى مردم كوفه و نيز ويژگىهاى روانى آنها ، ايجاب مىكرد كه نظام ادارى و شرايط اقتصادى حاكم بر اين شهر ، نقش بسيار مؤثّرى در بسيج نظامى آنها داشته باشد . براى روشن شدن اين مطلب ، اشارهاى كوتاه به نظام ادارى كوفه و منابع درآمد مردم آن ، ضرورى است :
الف - نظام ادارى
مهمترين عناصر تشكيلات ادارى كوفه ، عبارت بودند از :
يك . فرماندار
فرماندار (والى) ، مهمترين مقام اجرايى كوفه بود كه مستقيماً توسّط رئيس حكومت مركزى ، منصوب و اداره امور كوفه و توابع آن۱ به او سپرده مىشد .
دو . رؤساى اَرباع
زياد بن ابيه ، هنگامى كه در سال 50 هجرى به حكومت كوفه منصوب شد ، به منظور تسلّط بيشتر بر اين شهر ، آن را به چهار قسمت (رُبع) ، تقسيم كرد : ربع اهل مدينه ، ربع تميم و همْدان ، ربع ربيعه و كِنده ، و ربع مَذحِج و اسد . همچنين براى هر يك ، رئيسى معيّن نمود كه مجموع آنها ، «رؤساى اَرباع» ناميده مىشدند .
فرماندهانى كه زياد براى اين ارباع انتخاب كرده بود ، به ترتيب ، عبارت بودند از : عمرو بن حريث ، خالد بن عَرَفطه ، قيس بن وليد و ابو بُردة بن ابى موسى اشعرى .
مسلم بن عقيل نيز هنگام برپايى قيام خود ، از اين نظام ، استفاده كرد و افراد هر ربع را در همان ربع ، سازماندهى نمود و خود ، رئيسى غير از رئيس منصوب از سوى حكومت، براى هر ربع ، انتخاب كرد .
در جريان قيام مسلم در كوفه پس از دستگيرى هانى و محاصره قصر ، به نامهاى رؤساى ارباع كه به وسيله او منصوب شده بودند ، بر مىخوريم : مسلم بن عوسجه اسدى ، رئيس رُبعِ مَذحِج و اسد ، عبيد اللَّه بن عمر بن عزيز كِندى ، رئيس رُبع كِنده و ربيعه ، عبّاس بن جَعده جَدَلى ، رئيس رُبع اهل مدينه و ابو ثُمامه صائدى ، رئيس رُبع تميم و همْدان .
هانى بن عروه ، رياست رُبع كِنده و ربيعه را از سوى حكومت ، بر عهده نداشت ؛ امّا به قدرى در ميان اين رُبع - كه پرجمعيّتترين رُبع كوفه بود - احترام داشت كه گفته شده است در هنگام كمك خواستن ، سى هزار شمشير آماده ، به فريادرسى او مىآمدند كه البتّه ابن زياد ، توانست با سياستهاى خود و استفاده از عمرو بن حَجّاج زُبيدى ، رقيب هانى ، اين نفوذ را به حدّ اقل برساند و سرانجام ، او را شهيد كند ، بدون آن كه هيچ تحرّكى در رُبع ، پديد آيد!