وجه دوم نیز مردود است، به دلیلی که محقق خواهیم کرد و هر کس در فرمایش خداوند متعال «و آنها که در راه ما (با خلوص نيّت) جهاد کنند، قطعاً به راههای خود، هدايتشان خواهيم کرد.»۱، و در آیاتی نظیر این دقت کند، به یقین میرسد که خدای متعال راهی را فراهم نموده است که هر کس آن را طی کند، از اشتباه و خطا نجات یابد و آن راه تمسک به معصومان علیهم السلام در هر آنچه که از عقاید و اعمال به آن احتیاج است و در جایی دستیابی به کلام آنها میسر نشد، توقف کند. و روشن است که کسی که این راه را طی نکند، تمام تلاش خود را عملی به کار نبسته است۲.
در این مورد نیز با وجود روایاتی تفسیری که در ذیل آیه وجود دارد، ایشان بدون اشاره به این روایات، از آیه استفاده مورد نظر خود را مینماید. جالب اینجاست که ایشان همانند مفسران استدلال کننده به حجیت ظواهر _ که به آیاتی که در آن امر به تدبر و تفکر شده تمسک میکنند ۳ _ توصیه نمود که هر کس در این آیه و آیات نظیرش تأمل نماید، با عمل به روایات به صواب دست خواهد یافت.
ما در مقام ارزیابی مبانی کلامی _ فقهی امر اجتهاد نیستیم و در این جهت وارد بحث نمیشویم منتهی، در اینجا ممکن است اشکالی به ذهن بیاید که ایشان بر اساس نظیر این روایاتی که در ذیل این آیه آمده است:
عن أبی جعفر علیه السلام فی قول الله _ عز و جل _ :«وَ الَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا وَ إِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ»، قال: «نزلت فينا»۴.
در مورد استفاده از این آیه، خود را مجاز میدانسته است، لکن در جواب باید گفت که یکی از ساده انگاریها و یا بیدقتیهایی که در فهم سخن اخباریان صورت گرفته است، خود را در همین اشکال نشان میدهد. اگر منظور ایشان نسبت به تعمیه و چیستانگویی قرآن نسبت به ذهن مردم، این باشد که ما حتی بعد از نقل کلام معصوم نیز نمیتوانیم قرآن را بفهمیم، این گونه برداشت که از سخن هیچ کس، روا نیست؛ ولی اگر سخن آنها این است که در فهم ظاهری از آیه به دنبال مخصص و ناسخ و یا تأویلات اهلبیت علیهم السلام باید باشیم تا اکتفا به ظاهر ما را از غرض آیه دور نکند، در استفادههای این چنینی از قرآن نیازمند تصریح به روایت نیست. در این روایات نیز همان گونه که در مورد اول بیان شد، تطبیق یا بطن برای آیه بیان شده است که بعد از بررسی تأثیر آن در تفسیر آیه، میتوان این گونه آیات را در موارد مشابه تطبیق نمود. در نتیجه، ایشان در این مورد نیز بدون بیان احتمال در آیه، به ظاهر آن تمسک نموده است.
1.عنکبوت/۶۹
2.الفوائد المدنیه، ص۳۲۱
3.الصافی، ج۱، ص۳۶؛ مجمع البیان، ج۱، ص۳۹
4.البرهان، ج۴، ص۳۳۰