است.۱ و۲ از منظر او آگاهی امام بر باطن و درون مردمان۳ و توانایی او بر دیدن پشت سر خود۴ از توسّم و فراست سر چشمه میگیرد. این در حالی است که از منظر مفید حدیث نظر افکندن مؤمن به نور الهی مورد تردید است و حتّی با فرض پذیرش صدور، هم باید آن را به گونهای دیگر تبیین کرد. چالشهای مرتبط با فهم حدیث در بخش تبیین حدیث میآید و در این بخش فعلاً به اشکالات صدوری حدیث میپردازیم. به باور شیخ مفید حدیث «اتَّقُوا فِرَاسَةَ الْمُؤْمِنِ فَإِنَّهُ یَنْظُرُ بِنُورِ اللَّه» سند متّصلی ندارد و در اصلهای مورد اعتماد هم نیست، از این رو، احتجاج به مضمون آن صحیح نیست.۵ بررسی اسانید روایت در میراث حدیثی قمیان نشان میدهد که در پارهای از نقلها، احتمالاً حدیث از کتاب یا اصل ربعی بن عبدالله گرفته شده است؛ چه به تصریح نجاشی و شیخ طوسی راوی نگاشته مشهور و
1.. الفصول العشرة فی الغیبة، ص۱۲۳-۱۲۴؛ الفصول المختارة من العیون و المحاسن، ص۱۳۰.
2.. عیون أخبار الرضا علیه السلام، ج۲، ص۲۰۰، ح۱، باب ما جاء عن الرضا علیه السلام، فی وجه دلائل الأئمة علیهم السلام و الرد علی الغلاة و المفوضة لعنهم الله، «... عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الْجَهْمِ قَالَ: حَضَرْتُ مَجْلِسَ الْمَأْمُونِ یَوْماً وَ عِنْدَهُ عَلِیُّ بْنُ مُوسی الرِّضَا علیه السلام وَ قَدِ اجْتَمَعَ الْفُقَهَاءُ وَ أَهْلُ الْکَلَامِ مِنَ الْفِرَقِ الْمُخْتَلِفَةِ، فَسَأَلَهُ بَعْضُهُمْ، فَقَالَ لَهُ: یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ! بِأَیِّ شَیْءٍ تَصِحُّ الْإِمَامَةُ لِمُدَّعِیهَا؟ قَالَ: بِالنَّصِّ وَ الدَّلِیلِ. قَالَ لَهُ: فَدَلَالَةُ الْإِمَامِ فِیمَا هِیَ؟ قَالَ: فِی الْعِلْمِ وَ اسْتِجَابَةِ الدَّعْوَةِ. قَالَ: فَمَا وَجْهُ إِخْبَارِکُمْ بِمَا یَکُونُ؟ قَالَ: ذَلِکَ بِعَهْدٍ مَعْهُودٍ إِلَیْنَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه وآله . قَالَ: فَمَا وَجْهُ إِخْبَارِکُمْ بِمَا فِی قُلُوبِ النَّاسِ؟ قَالَ علیه السلام لَهُ: أَ مَا بَلَغَکَ قَوْلُ الرَّسُولِ صلی الله علیه وآله اتَّقُوا فِرَاسَةَ الْمُؤْمِنِ، فَإِنَّهُ یَنْظُرُ بِنُورِ اللَّهِ؟ قَالَ: بَلی. قَالَ: وَ مَا مِنْ مُؤْمِنٍ إِلَّا وَ لَهُ فِرَاسَةٌ یَنْظُرُ بِنُورِ اللَّهِ عَلی قَدْرِ إِیمَانِهِ وَ مَبْلَغِ اسْتِبْصَارِهِ وَ عِلْمِهِ، وَ قَدْ جَمَعَ اللَّهُ لِلْأَئِمَّةِ مِنَّا مَا فَرَّقَهُ فِی جَمِیعِ الْمُؤْمِنِینَ وَ قَالَ _ عَزَّ وَ جَلَّ _ فِی مُحْکَمِ کِتَابِهِ: «إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِینَ»، فَأَوَّلُ الْمُتَوَسِّمِینَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وآله ثُمَّ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام مِنْ بَعْدِهِ، ثُمَّ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ وَ الْأَئِمَّةُ مِنْ وُلْدِ الْحُسَیْنِ علیهم السلام إِلی یَوْمِ الْقِیَامَةِ».
3.. علل الشرائع، ج۱، ص۱۷۳-۱۷۴، باب العلة التی من أجلها لم یطق أمیر المؤمنین حمل رسول الله صلی الله علیه وآله لما أراد حط الأصنام من سطح الکعبة؛ معانی الاخبار، ص۳۵۰-۳۵۲، ح۱، باب معنی حمل النبی صلی الله علیه وآله لعلی علیه السلام و عجز علی عن حمله: «سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ حَرْبٍ الْهِلَالِیَّ أَمِیرَ الْمَدِینَةِ، یَقُولُ: سَأَلْتُ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ علیه السلام فَقُلْتُ لَهُ: یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ! فِی نَفْسِی مَسْأَلَةٌ أُرِیدُ أَنْ أَسْأَلَکَ عَنْهَا، فَقَالَ: إِنْ شِئْتَ أَخْبَرْتُکَ بِمَسْأَلَتِکَ قَبْلَ أَنْ تَسْأَلَنِی، وَ إِنْ شِئْتَ فَسَلْ، قَالَ فَقُلْتُ لَهُ: یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ! وَ بِأَیِّ شَیْءٍ تَعْرِفُ مَا فِی نَفْسِی قَبْلَ سُؤَالِی عَنْهُ؟ قَالَ: بِالتَّوَسُّمِ وَ التَّفَرُّسِ، أَ مَا سَمِعْتَ قَوْلَ اللَّهِ _ عَزَّ وَ جَلَّ_ «إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِینَ»، وَ قَوْلَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه وآله اتَّقُوا فِرَاسَةَ الْمُؤْمِنِ فَإِنَّهُ یَنْظُرُ بِنُورِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَل؟»؛ عیون اخبار الرضا، ج۱، ص۱۱۲، باب السبب الذی قیل من أجله بالوقف علی موسی بن جعفر، «کَانَ وَ اللَّهِ مُوسی بْنُ جَعْفَرٍ علیه السلام مِنَ الْمُتَوَسِّمِینَ، یَعْلَمُ مَنْ یَقِفُ عَلَیْهِ بَعْدَ مَوْتِهِ وَ یَجْحَدُ الْإِمَامَ بَعْدَ إِمَامَتِهِ، فَکَانَ یَکْظِمُ غَیْظَهُ عَلَیْهِمْ وَ لَا یُبْدِی لَهُمْ مَا یَعْرِفُهُ مِنْهُمْ فَسُمِّیَ الْکَاظِمَ لِذَلِکَ».
4.. الخصال، ص۴۲۸، ح۵، عشر خصال من صفات الإمام علیه السلام، «قال مصنف هذا الکتاب قدس سره: معجز الامام و دلیله فی العلم و استجابة الدعوة، فاما إخباره بالحوادث التی تحدث قبل حدوثها فذلک بعهد معهود إلیه من رسول الله صلی الله علیه وآله ، و إنما لا یکون له فیئ لأنه مخلوق من نور الله _ عز و جل _، و أما رؤیته من خلفه کما یری بین یدیه، فذلک بما أوتی من التوسم و التفرس فی الأشیاء، قال الله _ عز و جل _: إن فی ذلک لآیات للمتوسمین».
5.. المسائل العکبریة، ص۹۴.
