و در حديثى ديگر مىفرمايد كه پيامبر صلى اللَّه عليه وآله شخصى را ديد كه در نماز با ريش خود بازى مىكند . خطاب به او فرمود :
إنّه لَو خَشَعَ قَلبُهُ لَخَشَعَت جَوارِحُهُ .۱اگر دلش خاشع بود اندامش نيز خاشع مىشد .
اما خشوع ظاهرى بدون خشوع باطن، نه تنها مطلوب نيست، بلكه بسيار مذموم و نكوهيده است، چنان كه پيامبر خدا صلى اللَّه عليه وآله مىفرمايد:
إيّاكُم وَ تَخَشُّعَ النِّفاقِ ، وَ هُو أن يُرى الجَسَدُ خاشِعاً وَ القَلبُ لَيس بِخاشِعٍ .۲از خشوع منافقانه بپرهيزيد و آن، چنين است كه بدن خاشع نشان داده شود در حالى كه دل خاشع نيست .
و در حديثى ديگر از ايشان آمده:
ما زادَ خُشوعُ الجَسَدِ على ما فى القَلبِ فهُو عندَنا نِفاقٌ .۳كسى كه جسمش، بيش از دلش خاشع باشد، اين در نزد ما، نفاق است .
بنا بر اين، چكيده سخن در تفسير خشوع مطلوب در نماز، عبارت است از: احساسِ حضور در محضر خداى سبحان با همه وجود، و توجّه تامّ قلب به ذات كبريايى او، به گونهاى كه آثار آن، در اعضا و جوارح نمازگزار ظاهر گردد.
البته اين حقيقت، مراتبى دارد كه بالاترين مراتب آن ، به اولياى خاصّ الهى اختصاص دارد ۴ كه در حال نماز در قلّه انقطاع از غير بارى تعالى و توجّه تام به حضرت حق قرار مىگيرند، و ديگران، به ميزان مجاهدت و خودسازى، مىتوانند به اين قلّه، نزديك شوند.
1.ر . ك : ح ۴۲۷ .
2.بحار الأنوار : ج ۷۷ ص ۱۶۴ ح ۱۸۸ .
3.الكافى : ج ۲ ص ۳۹۶ ح ۶ .
4.ر . ك : ج ۲ ص ۶۱۳ (سيره پيامبر صلى اللَّه عليه وآله ، و اهل بيت عليهم السلام در نماز) .