پژوهشى در باره نخستين و واپسين وحى قرآنى - صفحه 3

3. گروه سوم ، نخستين سوره نازل شده را فاتحه مى‏دانند. ۱ به نقل از زمخشرى بيشتر مفسران معتقدند كه سوره فاتحه نخستين سوره نازل شده است. ۲ طبرسى ۳و واحدى نيشابورى ۴ با استناد به رواياتى اين قول را پذيرفته‏اند. افزون بر اين، بر پايه برخى روايات، جبرئيل در نخستين روز بعثت، نماز و وضو را طبق آيين اسلام به پيامبر تعليم داد ۵ و آن حضرت از آغاز با گروه كوچك ياران خود (على، جعفر، زيد و خديجه) به همان روش نماز مى‏گزارد ۶ كه لازمه آن، مقرون بودن بعثت با نزول سوره حمد است. به نقل از سيوطى هرگز زمانى نبوده است كه نماز در اسلام بدون فاتحة الكتاب باشد. ۷ روايت «لا صَلاةَ إلّا بِفاتِحَةِ الكِتابِ ؛۸نمازى جز به فاتحة الكتاب بر پا نمى‏شود »مؤيّد همين گزارش است.
در نگاهى كلى به اين سه ديدگاه، شايد بتوان چنين نتيجه گرفت كه نزول سه يا پنج آيه از آغاز سوره علق با آغاز بعثت مقارن بوده است، سپس چند آيه از ابتداى سوره مدثّر نازل شده است؛ ۹ ولى نخستين سوره كاملِ فرود آمده بر پيامبر صلى اللَّه عليه و آله، سوره حمد است ۱۰ كه «فاتحة الكتاب» خوانده مى‏شود . ۱۱ همچنين مى‏توان گفت كه در هر صورت نخستين آيه‏اى كه بر پيامبر صلى اللَّه عليه و آله نازل شده، «بسم اللَّه الرحمن

1.الإتقان فى علوم القرآن : ج‏۱ ص‏۱۴۸؛ زبدة التفاسير : ج‏۷ ص‏۴۷۰؛ التفسير الحديث : ج‏۱ ص‏۱۷

2.الكشاف : ج‏۴ ص‏۷۷۵.

3.مجمع البيان : ج‏۱۰ ص‏۶۱۳.

4.أسباب النزول : ص‏۲۱ - ۲۲.

5.إعلام الورى : ج‏۱ ص‏۱۰۲؛ المناقب ، ابن شهر آشوب : ج‏۱ ص‏۴۱؛ وسائل الشيعة : ج‏۱ ص‏۳۹۹ - ۴۰۰ .

6.مسند ابن حنبل : ج‏۱ ص ۲۰۹؛ الطبقات الكبرى : ج‏۸ ص‏۱۷ - ۱۸؛ قصص الأنبياء ، راوندى : ص‏۳۱۵ - ۳۱۶.

7.الإتقان فى علوم القرآن : ج‏۱ ص‏۱۶۰.

8.جامع أحاديث الشيعة : ج‏۵ ص‏۱۰۷.

9.شرح مسلم ، نووى : ج‏۲ ص‏۲۰۸ . نيز ر. ك: روح المعانى : ج‏۱۳ ص‏۱۱۱ و ج‏۱۵ ص‏۳۹۹.

10.البرهان فى علوم القرآن : ج‏۱ ص‏۲۰۷ - ۲۰۸.

11.التفسير الحديث : ج‏۱ ص‏۱۷.

صفحه از 8