باری! در اين بخش نخست نگاه شيخ مفيد را به حديث ضعيف، سپس ديدگاه شاگرد بزرگ وی سيّد مرتضی و سپس چهره برجسته شيعه در نيمه سده پنجم هجری شيخ طوسی رحمه الله را بر میرسيم.
1. شيخ مفيد رحمه الله و حديث ضعيف
پيش از بررسی ديدگاه شيخ درباره حديث ضعيف بايسته است نگاه وی را درباره یک موضوع فراگیرتر يعنی خبر واحد به دست دهيم. وی در التذکرة_ که تنها نگاشته به جا مانده از وی در گستره دانش اصول فقه است _ مینويسد:
فأمّا خبر الواحد القاطع العذر فهو الذی یقترن إلیه دلیل یفضی بالناظر فیه إلی العلم بصحّة مُخبَره و ربّما کان الدلیل حجة من عقل و ربّما کان شاهداً من عرف و ربّما کان إجماعاً بغیر خلف فمتی خلی خبر الواحد من دلالة یقطع بها علی صحة مخبره فإنّه کما قدمناه لیس بحجة ولا موجب علماً و لا عملاً علی کلّ وجه.۱
اگر نيک بنگريم از ديد شيخ پذيرش خبر واحد در چنين هنگام در حقيقت به معنای پذيرش یک دليل يقين آور است و نه پذيرش خبری که به خودی خود علم آور نيست.
اين ديدگاه چنانکه در بخش «خبر واحد» گفتيم از ديدگاه معتزليان آن روزگار اثر پذيرفته بود. در آن روزگار شيخ مفيد و انديشوران بزرگ شيعه برای استوارسازی یک دليل شرعی يا اعتقادی به کمتر از دليلی که علم آور باشد بسنده نمیکردند. دست کم سخن آنان در نگاشتههای اصولی شان چنين بود. اکنون ولی پرسش بنيادين آن است که شيخ را در عمل _ در نگاشتههای فقهی و کلامی خود _ شيوه چه بوده است؟
يکم: حدیث ضعیف در حوزه فقه
آيا شيخ در احکام فقهی خبر واحد _ و از آن میان احاديث ضعيف _ را میپذيرفته