حلقههاست که نگاشتههای حديثی _ رجالی آن مکتب فراهم میآيد ومی توان در باره انديشه حديثی آن داوری کرد.
مکتبهای چندی از روزگار امامان علیهم السلام در گستره حديث شيعه پديد آمدهاند که کهنترين آنها را بیگمان بايد مکتب حديثی کوفه دانست.حديث شيعه در کوفه پرورش، گسترش، و سازمانی ويژه يافت و از اين جاست که مکتب حديثی کوفه تا دههها بر ديگر مکتبهای پس از خود چيره بود. بازتابهای اين چيرگی را در یک دو جا از اين نوشتار بر نمودهایم.۱
بر پايه اين نکتهها که ياد آور شدیم میتوان مکتب حديثی را اين گونه شناساند:
«مجموعه انديشههایی کم و بیش همسو و هماهنگ در باره جستارهای گوناگون علوم حديث چون: رجال، فقه الحديث، تاريخ حديث و موضوعاتی چون ارزيابی حديث، و...که در بازهای مشخص از روند حديث شيعه به دست دانشيان حديث سامان يافته است. اين انديشوران بیشتر در یک شهر میزيستهاند و انديشههای آنان معمولاً از راه حلقههای حديثی و در روزگاران پسين بویژه از راه حلقههای فقيهان و اصوليان که در آن به انديشهها و مبانی حديثی نيز اشاره میشد انتقال يافته است».
۶. قدما و متأخّران
از سدههای پيش در میان دانشوران حديث و فقه شيعه چنان مرسوم گشته است که دانشمندان حديث، فقه و اصول را به دو دسته متقدمان _ که در اين نوشتار آنان را پيشينيان خواندهايم _ و متأخران _ که آنها را پسينيان ناميدهايم _ تقسيم میکنند. مرزی دقيق میان پيشينيان و پسينيان تعريف نشده است اما دانشيان حديث معمولاً شيخ طوسی رحمه الله (م460ق) و پيش از وی را از پيشينيان میدانند۲ تا آنجا که شيخ را «لسان القدماء»۳ به شمار آوردهاند.