چنان که از اين گزارشهای کوتاه بر میآيد او از میان اخبار تنها خبری را که مجتمع عليه بود میپذيرفت.۱ بر اين اساس اخبار آحاد _ که معمولاً مجمع عليه از سوی همه مسلمانان نيستند _ از ديد او نمیتوانست مورد پذيرش باشد. بخش پايانی گزارش ابو هلال نيز بسيار ارزشمند است، چه نشان میدهد بر سر چگونگی پذيرش اخبار و شرطهای آن دست کم از دهههای آغازين سده دوم هجری و برای نخستين بار از زبان برجستهترين متکلم معتزلی گفتگوهایی در گرفته بود.۲
قاضی عبد الجبار معتزلی (م415ق) سخنی ديگر را نيز در همين باره از واصل نقل کرده است که ديدگاه او را شفافتر بر مینمايد. بر پايه گزارش او واصل بر آن بوده است که:
إنّ کلّ خبر لا یمکن فیه التواطؤ و التراسل و الاتفاق علی عین التواطؤ فهو حجّة و ما لا یصح ذلک فیه فهو مُطَّرَح.۳
اين سخن وی به روشنی نشان میدهد که از نگاه وی تنها خبر متواتر معتبر است و وی خبر واحد را نمیپذيرفت. چرایی اعتقاد وی به اين ديدگاه را تا آنجا که در نگاشتههای نخستين جستجو کردهام کسی به گونه دقيق بیان نکرده است. نويسنده کتاب واصل بن عطا و آراؤه الکلاميّة احتمال میدهد که سختگیری واصل در پذيرفتن خبرهای واحد به سبب گسترش فراوان پديده جعل احاديث در روزگار اوست.۴ اين البته احتمالی شايان توجه است به ویژه با سخنانی که پس از این از برخی بزرگان معتزله نزدیک به روزگار واصل خواهیم آورد.
1.. به نوشتۀ آقای مدرسی: «یعنی آنچه همۀ مسلمانان بر آن اتفاق نظر داشته باشند هرچند در قرآن کریم ذکری به صراحت از آن نشده باشد؛ چنان که در عدد نمازهای یومیه و رکعات آن» (مکتب در فرآيند تکامل، ص۲۳۴). برای شناخت بيشتر مفهوم خبر مجمع عليه در دو سدۀ نخست نک: همین منبع.
2.. گزارش ابو هلال همچنين از اين جهت ارزشمند است که نشان میدهد که اولين بار تقسيم چهارگانۀ منابع احکام و معارف اسلامی از کجا سرچشمه گرفته است. برای آگاهی بيشتر بنگريد به: مکتب در فرآیند تکامل، ص۲۳۴.
3.. طبقات المعتزلة، قاضی عبد الجبار، ص۲۳۴.
4.. واصل بن عطا و آراؤه الکلامیّـة، ص۲۶۵. برای برخی عوامل احتمالی مؤثر در این پدیده مانند تناقض اخبار و اختلاف راویان، نک: السنة بین الأصول و التاریخ، ص۱۳۵.