بن زياد بیش از 390 روايت است.۱ تا اين پايه از کتابهای یک واقفی بسيار متعصّب گزارش کردن به چه معناست و ما را به چه نتيجهای میرساند؟۲
کلینی، از کتابهای معلی بن محمّد بصری نیز سود برده است. برای نمونه در کتاب الحجّة، روایتهای فراوانی از وی به چشم میخورند. به نوشته استاد محمد جواد شبیری زنجانی، روایتهای وی در کتاب الحجة همگی درباره آیات ولایتاند؛ لذا به احتمال زیاد، از کتاب التفسیر یا کتاب الإمامه وی گرفته شده است.۳ اکنون بیفزاییم که نجاشی در باره معلی نوشته است: «مضطرب الحدیث و المذهب و کتبه قریبة».۴
از دیگر راویانی که رجاليّین، آنها را تضعیف کردهاند، ولی کلینی از نگاشتههای آنان سود برده است، حسن بن عباس بن حریش است. کلینی در کتاب الحجة، بابی گشوده است با نام «فی شأن إنا أنزلناه فی لیلة القدر و تفسیرها»۵ و همه مطالب کتاب حسن بن عباس با نام کتاب إنا أنزلناه فی لیلة القدر را در این باب گنجانده و از هیچ راوی دیگری نیز در این باب روایت نکرده است.
نجاشی، در باره حسن بن عباس میگوید: «ضعیف جدّاً» و درباره کتاب وی: «و هو کتاب ردیّ الحدیث، مضطرب الألفاظ».۶ و ابن غضایری در سخنی تندتر، در باره وی
1.. برپایۀ آمارنرم افزار درایة النور، بخش «اسناد»، گزینۀ راوی.
2.. ممکن است کسی در اینجا بگوید: اعتماد کلینی به ابن سماعه از آن رو بوده است که وثاقت همۀ اساتید و منابع کتابهای وی برای او محرز بوده است ولی این سخن را نمیتوان پذیرفت؛ زیرا هم اکنون در میان اساتید ابن سماعه کسانی را میشناسیم که یا ناشناختهاند (مانند: حسین بن حماد، احمد بن عدیس، جعفر بن محمد بن منصور، علی بن خالد، محمد بن ایوب) ویا برخی رجالیان آنان را تضعیف کردهاند (همچون: حسن بن حذیفۀ بن منصور) یا اساساً خود ابن سماعه از شیخ خود نامی نبرده است ( الکافی، ج۲، ص۱۴، ۷۵، ۵۲۷، ج۳، ص۵۱۱، ج۴، ص۱۲۹، ج۸، ص۱۸۹، ج۷ ص۴۳). با این حال چگونه میتوان چنین ادعایی را پذیرفت؟
3.. برنامۀ درایة النور، قسمت «دربارۀ درایة النور»، بخش معرفی کافی، گزینۀ منابع کافی.
4.. رجال النجاشی، ص۴۱۸.
5.. الکافی، ج۱، ص۲۴۲ _ ۲۵۳.
6.. رجال النجاشی، ص۶۰.