استمداد از خداوند برای سیر و سلوک
پرسش :
آیا برای سیر الی الله باید از خداوند نیز استمداد کنیم؟
پاسخ :
دعا ، در رساندن سالك به مقصد ، هم طريقيت دارد و هم موضوعيت . طريقيت دارد ، چون مايه توفيق يافتن انسان براى انجام دادن ساير برنامه هاى سلوك است ، و موضوعيت دارد ، چون خود ، مغز عبادت[۱]است .
حتى مى توان گفت كه اگر دعا با شرايط آن انجام شود ، يكى از نزديك ترين راه ها و شايد نزديك ترين راه براى رسيدن به مقصد است؛ چنان كه خداوند متعال مى فرمايد :
«وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِى عَنِّى فَإِنِّى قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ فَلْيَسْتَجِيبُوا لِى وَلْيُؤْمِنُواْ بِى لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ .[۲]و چون بندگانم از تو درباره من پرسيدند ، [به آنان بگو كه] من نزديكم و نداى دعا كننده را چون مرا بخواند ، پاسخ مى دهم. پس [ بندگانم ]دعوتم را بپذيرند و به من ايمان آورند ، شايد كه راه يابند» .
از اين رو ، انبيا و اولياى خدا ، براى دعا و مناجات با خدا اهمّيت ويژه اى قائل بودند و بيش از ديگران ، از خداوند متعال استمداد مى كردند. امام باقر عليه السلام در تفسير آيه شريف : «إِنَّ إِبْرَ هِيمَ لَأَوَّ هٌ حَلِيمٌ ؛ بى گمان ، ابراهيم ، اَوّاه و بردبار بود» ، مى فرمايد :
الأوّاهُ هُوَ الدَّعّاءُ .[۳]اَوّاه ، يعنى بسيار دعا كننده.
و نيز امام صادق عليه السلام در مورد جدش امام على عليه السلام روايت كرده است :
كانَ أميرُالمُؤمِنينَ عليه السلام رَجُلاً دَعّاءً .[۴]امير مؤمنان ، انسانى پردعا بود.
در مورد اين دستور ، دو نكته ، حائز اهميت است :
۱ . نيايش در كنار تلاش
نكته اوّل ، اين كه دعا در كنار تلاش و به كارگيرىِ همه توان براى انجام دادن ساير دستورهايى كه بدان اشاره شد ، ثمر مى دهد ؛ بلكه بدون مجاهدت ، حقيقت دعا تحقق پيدا نمى كند . لذا امام رضا عليه السلام ضمن حديثى تأكيد مى فرمايد :
مَن سَأَلَ اللّهَ التَّوفيقَ ولَم يَجتَهِد فَقَدِ استَهزَأَ بِنَفسِهِ .[۵]هر كه از خدا توفيق جويد ، ولى تلاش نورزد ، خود را مسخره كرده است.
۲ . مهم ترين شرايط دعا
استجابت دعا، شرايطى دارد كه در روايات اسلامى، به تفصيل ذكر شده اند ؛[۶]اما مهم ترينِ آنها ، اخلاص ، مطابقت قلب و زبان و بويژه انقطاع (قطع اميد) از اسباب[۷]و توجّه كامل به حق تعالى است ؛ بلكه شرايط ديگر، در واقع، مقدّمه تحقّق اين حالت براى نيايشگر است ، چنان كه نقل شده است كه پيامبر خدا در پاسخ كسى كه اسم اعظم خدا را مى جُست تا دعايش اجابت شود، فرمود :
كُلُّ اسمٍ مِن أَسماءِ اللّهِ ، فَفَرِّغ قَلبَكَ عَن كُلِّ ما سِواهُ وَادعُهُ بِأَيِّ اسمٍ شِئتَ .[۸]هر نامى از نام هاى خداوند ، اعظم است . پس دلت را از غير او خالى بدار و او را با هر نامى كه خواستى، صدا بزن. بهترين عامل انقطاع از غير خدا ، عشق و محبّت اوست . كيمياى محبت، چنان سالك را به خدا جذب مى كند كه پيوند جانش را از هر چه جز اوست، مى بُرَد و هر چه محبّت بيشتر گردد، حالت انقطاع از غير و اتّصال به معدن عظمت، افزون تر مى گردد.
[۱]پيامبر خدا مى فرمايد : «الدعاء مُخّ العبادة» (سنن الترمذي : ج ۵ ص ۴۵۶ ح ۳۳۷۱ ، كنزالعمّال : ج ۲ ص ۶۲ ح ۳۱۱۴ ؛ الدعوات : ص ۱۸ ح ۸ ، بحار الأنوار : ج ۹۳ ص ۳۰۰) .
[۳]الكافي : ج ۲ ص ۴۶۶ ح ۱ ، عدّة الداعي : ص ۳۳ كلاهما عن زراره ، بحار الأنوار : ج ۹۳ ص ۲۹۹ .
[۴]الكافى : ج۲ ص۴۶۸ ح۸ ، عدّة الداعي: ص۳۳ كلاهما عن ابن القدّاح، بحار الأنوار: ج۹۳ ص۳۰۴ ح۳۹ .
[۵]كنزالفوائد : ج ۱ ص ۳۳۰ عن أيوب بن نوح ، معدن الجواهر : ص ۵۹ ، بحار الأنوار : ج ۷۸ ص ۳۵۶ .
[۶]ر . ك : ميزان الحكمة : باب ۱۱۹۷ (شرايط استجابت دعا) .
[۷]ر . ك : ج ۵ ص ۱۶۱ ح ۴۰۲۵ .
[۸]ر . ك : ج ۵ ص ۲۰۷ ح ۴۰۷۲ .
بخش پاسخ گویی پایگاه حدیث نت