عقل ، در گرو نورى است كه از ايشان مى گيرد. ۱
شيخ احمد احسايى ، همان طور كه شيوه اهل ظاهر را در بسنده كردن به ظاهر شريعت نمى پذيرد ، روش آن دسته از صوفيان را هم كه در پرداختن به باطن شريعت از پايبندى به ظاهر آن ، بازمانده اند ، مردود مى شمارد ، ۲ چنان كه برخى گفته اند وى ، دشمن حكما و صوفيان بود و بخصوص با ملّا محسن فيض ، مخالفت مى كرد. ۳
علاوه بر اين ، شيخ درباره كيفيت معاد جسمانى ، ديدگاه خاصّى دارد. او مى گويد ، بعد از انحلال جسم ، عنصرى كه باقى مى ماند ، جسم لطيفى است كه به اصطلاح وى ، هورقليايى است. ۴
وى مى گويد: آدمى را دو جسم است ، يكى مركّب از عناصر زمانى كه به منزله اعراض جسم حقيقى است و مانند جامه اى است كه انسان ، آن را مى پوشد و از تن بيرون مى آورد. آنچه پس از مرگ مى پوسد و از ميان مى رود ، همين جسم است . ديگر ، سرشتى است كه آدمى از آن آفريده شده است و زمانى نيست و از عالم هورقلياست و در گور او باقى خواهد ماند و آنچه در روز رستاخيز به هيئت آن ، زنده خواهد شد ، همين جسم مثالى است و ثواب و عقاب اخروى ، مربوط به همين جسم است. ۵
ظاهرا همين افكار سبب شد كه وى به وسيله ملّا محمّد تقى برغانى (شهيد ثالث) در قزوين مورد تكفير قرار گيرد . ۶ حتّى ميرزا احمد مجتهد تبريزى ، به كفر
1.همان ، ج ۳ ، ص ۲۱۷ ـ ۲۱۹ (چاپ كرمان ، ۱۳۵۵ ش)؛ دائرة المعارف اسلامى ، ج ۳ ، ص ۶۶۴ (احسايى) .
2.رك: جوامع الكلم ، ج ۱ ، ص ۵۲۷.
3.تاريخ ايران ، ص ۳۶۳.
4.هورقليا ، كه ظاهرا واژه اى سريانى است ، همان قالب مثالى است كه از اصطلاحات فلسفى شيخ احمد احسايى به شمار مى آيد.
5.رك: شرح الزيارة الجامعة ، ج ۴ ، ص ۲۴ ـ ۳۰ . نيز ، رك: فرهنگ فرق اسلامى ، ص ۲۷۰.
6.شيخيگرى ، ص ۳۷.