(۱۳)
افسانه غرانیق
تهامى، فاطمه
كارشناسى ارشد علوم قرآن و حدیث
دانشكده الهیات و معارف اسلامى دانشگاه تهران
استاد راهنما: دوانى، على
۱۳۶۹
۱۴۲ صفحه
این پایان نامه به بررسى افسانه غرانیق، اثبات ساختگى بودن و بطلان و و ردّ آن پرداخته است. در ابتدا به این نكته اشاره شده كه این تحقیق، نكته تازهاى ندارد و عموماً حاصل تحقیق و تفحّص محقّقان و علماى مسلمان است سپس براى روشن شدن موضوع، اصل قصّه را در چند بخش عنوان نموده است. این پایاننامه در سه فصل، بدین شرح تنظیم شده است: نگارنده، نخست به بحث لغوى درباره واژه «غرانیق» پرداخته و آورده كه این واژه، جمع مكسّر «غُرنوق» یا هشت واژه مشابه دیگر و به معناى «نوعى مرغِ آبزى» یا «جوان سپیدِ خوبْ صورت» آمده است و متذكّر شده كه عربى بودن این لفظ یا معرّب بودنش به این معنا كه از زبان دیگرى به عربى منتقل شده نیز مورد تردید است. در فصل بعد، عبارتهاى نقلشده این افسانه در ۵۳ منبع از منابع تاریخى و تفسیرى (همچون: سیرة ابن اسحاق، تاریخ الطبرى، تفسیر الطبرى، تفسیر ، القمى، دلائل النبوةى بیهقى و. . .) ارائه شده است كه نگارنده، تمام این قضایا را به كتبى كه از قرن سوم هجرى تاكنون منتشر شده، منتسب مىداند. دیدگاه مفسّران و مورّخان درباره این افسانه، طى بحث دیگرى انعكاس یافته است. مؤلّف، این دیدگاهها را به سه دسته اصلى تقسیم كرده است: ۱ . پذیرش صحّت این افسانه، ۲ . تأویل و توجیه افسانه، ۳ . انكار و ردّ اصل مسئله. در همین فصل، آرا و اقوال مشاهیرى كه این قصّه را به گونهاى نقل كردهاند كه ظاهر در پذیرش صحّت و قبول ظاهر آن است، آمده كه این عدّه عبارتاند از: جاراللَّه زمخشرى، ابوالحسن واحدى، احمد بن سهل بلخى، یونس بن بكیر، سعد واقدى، ابن جریر طبرى، محلّى، جلالالدین سیوطى، ابن اثیر جَزَرى و ابوالربیع سلیمان بن موسى، كه هر یك، دلایلى نیز بر صحّت این خبر، اقامه نموده و از آن، دفعِ مفسده كردهاند. نیز نظر مستشرقانى همچون: رژى بلاشر، مونتگمرى وات، كنستانت دیرژیل، ادمونت رابت، موریس گدمُرى، كارل بروكْلمان، بوهل، و نیز گفتار صاحبنظرانى همچون: ابن حبّان، ابوالفتوح رازى، بیضاوى، عبدالرحمان بن احمد سهیلى، فخرالدین رازى، شوكانى، آلوسى، عمر فرّوخ و سید قطب در ردّ این افسانه آمده است و همچنین، نظر عدّهاى كه قائل به توجیه و تأویل قصّه شدهاند (مانند ابن حجر عسقلانى)، با استناد به ادلّه عقلى و نقلى، به تفصیلْ ارائه شده است. نگارنده، در پایان، خلاصهاى از پایاننامه خود را آورده است. وسعت دامنه منابع و مراجعه به بیش از یكصد كتاب - چنانكه خود نگارنده در مقدّمه اشاره كرده - از ویژگىهاى این پایاننامه است.