معنای خرد در لغت و حدیث
پرسش :
عقل در لغت و حدیث چه معنایی دارد؟
پاسخ :
واژه «عقل» در لغت
واژه «عقل» در زبان عرب، به معناى نگه داشتن، باز داشتن و حبس كردن است، همانند بستن شتر با عقال .[۱]
همان گونه كه عقال، شتر را از حركت بيجا باز مى دارد، نيرويى در جان انسان به نام «عقل» وجود دارد كه او را از نادانى و لغزش در انديشه و عمل، باز مى دارد. از اين رو، پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آلهمى فرمايد:
العَقلُ عِقالٌ مِنَ الجَهلِ .[۲]خرد، بازدارنده از نادانى است .
واژه «عقل» در احاديث اسلامى
محدّث بزرگوار، شيخ حرّ عاملى رحمه الله در انتهاى باب «وجوب طاعة العقل و مخالفة الجهل (لزوم پيروى از عقل و نافرمانى از نادانى)» درباره معانى عقل، چنين مى گويد:
عقل ، در سخن انديشمندان و حكيمان، معانى بسيار دارد[۳]و با جستجو در احاديث، سه معنا برايش به دست مى آيد:
۱ . نيرويى كه بدان خوبى ها و بدى ها و تفاوت ها و زمينه هاى آن، شناخته مى گردد، و اين، معيار تكليف شرعى است .
۲ . ملكه اى كه به انتخاب خوبى ها و پرهيز از بدى ها فرا مى خواند .
۳ . تعقّل و دانستن . و از اين رو، در برابر جهل (نادانى) قرار مى گيرد ، نه در برابر ديوانگى .
بيشترين استعمال «عقل» در احاديث، معناى دوم و سوم اند .[۴]
[۱]ر. ك: النهاية : ج ۵ ص ۲۱۳ ، الصحاح : ج ۵ ص ۱۷۶۹ ، المصباح المنير : ص ۴۲۲ ـ ۴۲۳ ، معجم مقاييس اللّغة : ج ۴ ص ۶۹ ، المفردات ، راغب : ص ۵۷۷ ـ ۵۷۸ ، التعريفات ، جرجانى : ص ۶۵ ، العين ، خليل : ص ۵۶۵ .
[۳]ر . ك : نهاية الحكمة : ص ۳۰۵ و ۳۰۸ ، كشف المراد : ص ۲۳۴ و ۲۴۵ ، بحار الأنوار : ج ۱ ص ۹۹ ـ ۱۰۱ .
[۴]وسائل الشيعة : ج ۱۵ ص ۲۰۸ .
بخش پاسخ گویی پایگاه حدیث نت