آشنایى با فعاليت های مؤسسه علمى ـ فرهنگى دارالحديث

راوی: مؤسسه علمى ـ فرهنگى دار الحديث، به عنوان نخستين مجموعه مستقل حديث پژوهى در جهان تشیّع، درباره حديث و مسائل مربوط به آن، آبان ماه ۱۳۷۴، همزمان با زادروز فرخنده فاطمه زهرا(س) در شهر قم، با پيام مقام معظم رهبرى و مديريت آية اللّه‏ محمّد محمدى رى‏شهرى به‏طور رسمى آغاز به كار كرد.

سنّت معصومان عليهم‏السلام، بزرگ‏ترين ميراث به يادگار مانده براى انسانهاست. حديث، در حقيقت، چراغ راه انسانها و هدايت كننده انديشه‏هاست و زندگى بشر را از معنويت و كردار حكيمانه سرشار مى‏كند. سنّت يا حديث، پس از قرآن كريم، دومين منبع دينى مسلمانان است كه در شناساندن اسلام و شكل‏گيرى و بالندگى علوم اسلامى سهم بزرگى دارد.
تلاش دانشمندان و حافظان حديث و سنّت، در ثبت و ترجمه و شرح احاديث، قابل تحسين است؛ اما از آن‏جا كه در طول سالهاى متمادى، جاعلان، به تحريف احاديث و اضافه كردن روايات ساختگى در ميان مجموعه احاديث معصومان عليهم‏السلام پرداخته‏اند و در گذشته به علت محدوديتهاى كار جمعى، تلاش هماهنگ و جامعى براى سازماندهى احاديثْ صورت نگرفته است، نياز به وجود مركز مستقلى احساس مى‏شد كه اقدام سازمان يافته‏اى را در زمينه دسته‏بندى، پالايش، تبيين و ترويج معارف حديثى و پژوهش در مسائل مربوط به حديث انجام دهد.
مؤسسه علمى ـ فرهنگى دار الحديث در جهت پر كردن اين خلأ، به عنوان نخستين مجموعه مستقل حديث پژوهى در جهان تشیّع، درباره حديث و مسائل مربوط به آن، فعاليت مى‏كند. اين مؤسسه در تاريخ ۲۲/۸/۱۳۷۴، در زادروز فرخنده فاطمه زهرا(س) در شهر قم، با پيام مقام معظم رهبرى و مديريت آية اللّه‏ محمّد محمدى رى‏شهرى به‏طور رسمى آغاز به كار كرد. اين مؤسسه، از دو ركنِ: پژوهشكده (در قم)، دانشكده علوم حديث (در شهر رى و قم) تشكيل شده است. همچنين معاونت فرهنگى و ارتباطات، معاونت بين‏الملل و انتشارات دار الحديث از ديگر بخش‏هاى مؤسسه است.
در پيام مقام معظم رهبرى به مناسبت افتتاح دارالحديث آمده است: «اهتمام به حديث، پس از تمسّك به كتاب حكيم حميد، برترين وظيفه‏اى است كه عالِم دين بدان مكلّف است. اين، استضائه از انوار علم و حكمتى است كه از كلام و تعليم و هدايت پيامبر مكرّم اسلام ـ صلى‏اللّه‏ عليه وآله ـ و ائمه معصومين از اهل بيت آن حضرت ـ عليهم الصلوة والسلام ـ ساطع مى‏گردد و خرد و انديشه انسانى را دستگيرى و راهنمایى، و زندگى بشر را برخوردار از سلوك حكيمانه و خردمندانه مى‏كند و چنين است كه حضرت ابى جعفر، به جابر مى‏فرمايد: يا جابر! والله لَحديثٌ تصيبُه مِن صادقٍ فى حلالٍ و حرامٍ خيرٌ لك ممّا طَلَعَت عليه الشمسُ حَتّى تَغرِب. در تاريخ علم دين، جمع حديث و حمل و فهم و درك و شرح آن، يكى از بزرگ‏ترين فصول است، و با يك نظر، حديث، مادرِ بسيارى از علوم اسلامى يا همه آنهاست. از اين روست كه عالِم دين‏شناس بزرگ اقدم، شيخ كلينى ـ رحمه‏اللّه‏ تعالى ـ در مقدمه كتاب كافى شريف، حديث را برابر با علم دين دانسته و آن را محور علم و ايمان به شمار آورده است. دقت و باريك‏بينى فقها و علماى برجسته سلف، در امر حديث و چگونگى تحمّل آن و شرايط وثوق به روايت و ديگرِ آنچه در اين باب بر اهلش آشكار است، همه از همين اهميت و عظمت شأنى كه درباره حديث و تأثير آن در سرنوشت فرد و جامعه اسلامى گفته شد، سرچشمه مى‏گيرد.
امروزه درباره حديث، به تدقيق و جداسازى سَره از ناسره، راست از دروغ، مسلّم از مشكوك، و نيز به تأمل در فهم معضلات و مفاد و مضمونهاى اساسى در آن، تطبيق يا
نسبت‏يابىِ آن با كلام‏اللّه‏ عزيز حكيم، و شرح و بسط عالمانه و محققانه، و نيز به نشر و همگانى كردنِ آنچه همگان را به كار خواهد آمد، و بسى خدمات و تلاشهاى ديگر، نيازى مبرم و سازماندهى شده وجود دارد.
در كنار اين همه، پردازش علم رجال، بررسى تاريخ‏صدور حديث و سير آن، كسب آگاهى از آن زمينه‏اى كه صدور هر حديثى را لازم يا راجح ساخته است، و جستجو از مضمون‏هاى مشابه در كتبِ حديث اهل سنّت، از جمله كارهاى لازم و ضرورى است.
اكنون تأسيس مجمع دارالحديث به همت جناب حجّة‏الاسلام والمسلمين آقاى رى‏شهرى كه در كار حديث، گذشته از شوق و علاقه، تبحّر و سابقه و تجربه نيز دارند، اين مژده را مى‏دهد كه به حصول اين خواسته‏ها و نيازها در امر حديث، به تدريج، نزديك خواهيم شد؛ إن شاءاللّه‏ تعالى. توفيق ايشان و همكارانشان را از خداوند متعال‏خواستارم. سيد على خامنه‏اى»
پژوهشكده علوم حديث در جهت رسيدن به اهداف خود، در قالب شش گروه پژوهشى (تدوين دانش‏نامه‏هاى حديثى، احيا و تصحيح متون، ترجمه، رجال، تاريخ و مصطلحات حديث، فقه‏الحديث) فعاليت مى‏كند. همچنين انتشار سه نشريه (دو نشريه تخصصى در موضوع حديث، علوم حديث و اطلاع‏رسانى در حوزه حديث و يك نشريه عمومى علمى، فرهنگى و ادبى) و دبيرخانه كنگره‏ها از ديگر فعاليت‏هاى اين مركز است.
شرح وظايف هر يك از اين گروه‏ها و ساير بخشها به اختصار در ذيل مى‏آيد.
گروه دانشنامه نگاری: براى استخراج پاسخهاى دين به انتظارات و پرسشهاى عصر حاضر و مستند بودن اين پاسخها لازم است همه متون دينى ـ اعم از قرآن و سنّت و احاديث فريقين ـ يكجا گردهم آيند تا با بررسى و فهم و نقد احاديث هم خانواده بتوان پاسخ را به دين منسوب ساخت.
گروه دانشنامه‏نگارى، باسابقه‏ترين بخش مركز است. يكى از طرحهاى بزرگ اين گروه، تدوين دانشنامه ميزان الحكمة است كه تاكنون سه جلد آن و همچنين بخشها (كتابها)ى مستقلى از آن منتشر شده است؛ مانند اهل البيت عليهم‏السلام؛ العلم والحكمة؛ الحج و العمره؛ التبليغ؛ التنمية الاقتصادية؛ شهر اللّه‏؛ الخير والبركة؛ موسوعة الاحاديث الطبیّة و موسوعة الامام على عليه‏السلام فی الكتاب والسنة والتاريخ. از ديگر پژوهش‏هاى اين گروه موسوعة الاحاديث الاعتقادية در پنج جلد و دانشنامه احاديث پزشكى در دو جلد منتشر شده است.
از طرحهاى منتشر شده اين گروه مى‏توان از موسوعة الامام حسين عليه‏السلام فی الكتاب والسنّة والتاريخ؛ موسوعة الامام مهدى(عج)، فی الكتاب والسنّة و التاريخ؛ موسوعه محمّد رسول اللّه‏ فيالكتاب والسنّة والتاريخ؛ القرآن فی الكتاب والسنّة؛ و الدنيا والآخرة فی الكتاب والسنّة را نام برد.
از آن‏جا كه زحمات تأليف بسيارى از كتب حديث و علوم حديث را گذشتگان بر خود هموار كرده‏اند و آثار بسيارى از ايشان به صورت مخطوط مانده است، اين گروه، وظيفه احيا و تصحيح آثار گذشتگان را به شيوه علمى و فنّى بهعهده دارد. گروه احيا و تصحيح، اهداف ذيل را دنبال مى‏كند: شناسایى و طبقه‏بندى آثار حديثى و علوم حديث؛ تصحيح و تحقيق و احياى آثار حديثى و علوم حديث؛ همكارى با پژوهشگران در تصحيح متون حديثى.
در تحقق اين اهداف كتاب‏هاى الرسائل الرجالیّه، در چهار جلد، فائق المقال فی الحديث و الرجال، الرواشح السماوية، الاُصول الستّة عشر، الفوائد الرجالية، توضيح المقال فی علم الرجال، العقد النضيد والدّر الفريد، رسائل فی دراية الحديث، ۲ جلد، اكليل المنهج فی تحقيق المطلب و... نشر يافته است.
از ديگر طرحهاى بزرگ اين گروه، تدوين فهرستگان نسخه‏هاى خطى حديث و علوم حديث شيعه است كه هفت جلد آن چاپ شده و مجلدات ديگر در آينده‏اى نزديك چاپ و نشر و در قالب نرم‏افزار، عرضه خواهد شد.
انتشار مستمر مجموعه دفترهاى ميراث حديث شيعه نيز از فعاليتهاى اين گروه به شمار مى‏رود كه تاكنون بيش از يكصد و بيست رساله خطى حديثى در اين مجموعه تصحيح و انتشار يافته است.
بنا به ضرورتِ ترويج و نشر معارف حديثى در ميان اقشار مختلف جامعه و هموارسازى راهها براى رسيدن به سرچشمه‏هاى حيات‏بخشِ حديث، گروه ترجمه و تدوين، شكل گرفته است، گستره فعاليت اين گروه، تمام ملیّت‏ها و زبان‏ها بر اساس نيازها و خواست‏هاى مخاطبان است. يك . ترجمه متون
برخى از آثارى كه در اين گروه به فارسى ترجمه شده‏اند، عبارت‏اند از: دانشنامه ميزان الحكمه؛ خردگرایى در قرآن و حديث؛ دانشنامه اميرالمؤمنين عليه‏السلام؛ دانشنامه احاديث پزشكى؛ توسعه اقتصادى بر پايه قرآن و حديث؛ علم و حكمت در قرآن و حديث؛ اهل بيت در قرآن و حديث؛ حج و عمره در قرآن و حديث، تبليغ در قرآن و حديث و... .
از آنجا كه اكثر رواياتْ غير متواترند و صدورشان قطعى نيست، لازم است قبل از استناد به حديث، اطمينان از صدور آن حاصل شود. از مهم‏ترين راههاى وثوق به صدور احاديث، بررسى ناقلان (رجال) حديث است.
از آثار منتشر شده اين گروه، مى‏توان از معجم مصطلحات الرجال والدراية؛ الرّجال ابن‏الغضائرى؛ مأخذشناسى رجال شيعه؛ دانش رجال از ديدگاه اهل سنّت و مبانى حجيت آراى رجالى نام برد. پژوهشهاى در دست انتشار اين گروه عبارت‏اند از: الضعفاء، ۳ ج؛ تاريخ علم الرجال.
از آنجا كه توجّه به محتواى حديث و استفاده از آن، تابع قواعد و ضوابط خاص است و تا كنون كمتر به صورت مستقل، مورد توجّه پژوهشگران بوده است. گروه فقه‏الحديث به تدوين قواعد استنباط، اهتمام دارد.
فصل‏نامه علوم حديث، نخستين نشريه‏اى است كه به صورت علمى ـ تخصصى در زمينه حديث و علوم مربوط به آن، به زبان فارسى منتشر مى‏شود. نشريه از پاييز ۱۳۷۵ تاكنون (تابستان ۱۳۸۹)، هر فصل، منتشر شده و در ۴۷ شماره، دهها مقاله تخصصى و اطلاع‏رسانى و گفتگو و ... را عرضه نموده است.
ميراث حديث شيعه، عنوان سلسله دفترهایى است كه به عرضه ميراث مكتوب شيعى در حوزه حديث و علوم حديث، نظر دارد. در اين مجموعه، رساله‏هاى مختصرى كه در حجم يك كتاب نيستند، تصحيح و احيا مى‏شود. از اين مجموعه كه هر سال، دو دفتر آن منتشر مى‏شود، تاكنون شانزده شماره منتشر شده است كه مشتمل بر بيش از يكصد و بيست رساله در موضوعات پيش گفته است.
شهر رى به عنوان يكى از پايگاه‏هاى كهن تشیّع، مهد رشد و بالندگى عالمان بسيار بوده است، از اين روى نياز به تشكيل دبيرخانه‏اى براى ساماندهى بزرگداشت عالمان رى لازم مى‏نمود. در اين راستا آستان حضرت عبدالعظيم عليه‏السلام با همكارى مؤسسه علمى ـ فرهنگى دار الحديث طرحى را با عنوان «گراميداشت بزرگان و عالمان رى» به تصويب رساند تا در پرتو شناساندن اين چهره‏هاى ماندگار، برخى فعاليت‏هاى پژوهشى ـ فرهنگى نيز سامان يابد.
در اين طرح، نخست چهارتن از بزرگان و عالمان رى انتخاب شدند كه عبارت‏اند از: حضرت عبدالعظيم حسنى عليه‏السلام؛ ابوالفتوح رازى قدس‏سره؛ ثقة‏الاسلام شيخ كلينى قدس‏سره؛ شيخ صدوق قدس‏سره.
يكى ديگر از اركان مؤسسه علمى ـ فرهنگى دار الحديث، دانشكده علوم حديث است. اين دانشكده از مؤسسات آموزش عالى غير دولتى ـ غير انتفاعى است كه از سال ۱۳۷۸ با مجوز رسمى شوراى عالى انقلاب فرهنگى، فعاليت آموزشى خود را آغاز كرده است . اين دانشكده در جوار حرم مطهر حضرت عبدالعظيم عليه‏السلام قرار دارد . همچنين دانشكده علوم حديث قم از سال ۱۳۸۴ فعاليت خود را آغاز كرد . اين دانشكده از ميان طلاب علوم دينى براى مقطع تحصيلى كارشناسى ارشد رشته علوم حديث و سه گرايش (تفسير اثرى، كلام و عقايد و نهج البلاغه) و دكترى از طريق آزمون اختصاصى دانشجو مى‏پذيرد .
با توجه به نقش اساسى احاديث پيشوايان معصوم در شناخت معارف اصيل اسلامى و دستورالعمل‏هاى نجات‏بخش و سعادت‏آفرين اين دين آسمانى، دانشكده علوم حديث با اصل قراردادن آموزش علوم حديث، اهداف‏بلندى همچون تربيت و تأمين محققان و كارشناسان مطالعات و تحقيقات اسلامى در شاخه‏هاى مربوط به علوم حديث و تربيت مبلغان معارف اسلامى براى داخلو خارج كشور و تأمين نيازمندى‏هاى رايزنى‏ها و خانه‏هاى فرهنگ جمهورى اسلامى ايران دنبال می كند.
دانشكده علوم حديث در كنار موفقيتهاى درخشانى كه در بخش آموزش حضورى به دست آورده، اين توفيق را داشته است كه به عنوان يكى از مراكز پيشتاز دانشگاهى در زمينه آموزش الكترونيكى، با استفاده از شبكه اينترنت، امكان بهره‏گيرى از آموزشهاى خود را براى گروه بيشرتى از مشتاقان فراهم سازد . برنامه اصلى اين طرح، ارائه تمامى دروس مصوب رشته دانشگاهى علوم حديث به صورت غير حضورى (مجازى) و اعطاى مدرك رسمى به دانش آموختگانى است كه بتوانند اين دوره را با موفقيت و بازده بالاى علمى پشت سربگذارند .
يكى از شيوه‏هاى نوين و كارآمد براى گسترش آموزش و ايجاد امكان فراگيرى براى همه مشتاقان، در هر زمان و از هر مكان، بهره‏گيرى از امكانات و مزاياى شبكه اينترنت و آموزش الكترونيكى است . با توجه به اهداف دانشكده و لزوم بهره‏گيرى از ابزارهاى نوين ارتباطى و آموزشى در عرصه آموزش علوم و معارف اسلامى، اين دانشكده از سال ۱۳۸۱ به صورت متمركز كار مطالعه و برنامه‏ريزى در اين زمينه را آغاز كرد و به لطف خداوند متعال و عنايت اهل بيت عليهم‏السلام، پيش از ساير مراكز دانشگاهى كشور، اولين دره الكترونيكى خود را از تابستان ۱۳۸۳ در شبكه جهانى اينترنت ارائه نمود .
با راه‏اندازى آموزشهاى الكترونيكى (مجازى) فرصتى استثنایى در اختيار مشتاقان فراگيرى علوم اسلامى و داوطلبان تحصيلات دانشگاهى قرار گرفته است . همه علاقمندان مى‏توانند هر نقطه از جهان و در هر ساعت از شبانه‏روز با مراجعه به پايگاه اينترنتى دانشكده پس از ثبت نام، از امكانات و دروس آن استفاده كنند . اين برنامه‏ها از طريق دوره‏هاى رسمى و دوره‏هاى آزاد ارائه مى‏شود . دوره‏هاى رسمى كه همراه با مدرك مورد تأييد وزارت علوم است، شرايط و مقررات خاص خود را دارد؛ اما علاقمندانى كه بخواهند بدون رعايت مقررات و شرايط دوره‏هاى رسمى از همه يا بخشى از دروس استفاده نمايند مى‏توانند در دوره‏هاى آزادى كه در هر ترم تحصيلى برگزار مى‏شود شركت كنند .
مشتاقان فراگيرى علوم اسلامى مى‏توانند از همه نقاط جهان با مراجعه به پايگاهhttp://vu.hadith.ac.irدروس مزبور را به صورت مجازى بگذرانند .
ماهنامه خبرى، اطلاع‏رسانى و فرهنگى محدث نيز فعاليت‏هاى انجام شده و در دست انجام كليه بخش‏هاى آموزشى، پژوهشى و فرهنگى مؤسسه علمى ـ فرهنگى دار الحديث و آستان حضرت عبد العظيم عليه‏السلام و مؤسسات تابعه آن را انعكاس مى‏دهد و تاكنون (شهريور ۱۳۸۹) ۳۷ شماره از آن منتشر شده است.

علاقه مندان برای كسب اطلاعات بيشتر می توانند، با نشانی قم، ميدان ۷۲ تن، بزرگراه امام على عليه‏السلام (كمربندى قم ـ كاشان)، كيلومتر ۶، مؤسسه علمى، فرهنگى دار الحديث، دانشكده علوم حديث قم، صندوق پستى: ۱۱۳۹ ـ ۳۷۱۹۵ تلفن: ۷۱۷۶۶ ـ ۰۲۵۱ دورنگار: ۷۷۸۵۰۴۵ ـ ۰۲۵۱ ويا با نشانی اينترنتیhttp://www.darolhadith.netمكاتبه كنند.