محتواى اين كتب ، افزون بر آن كه مطالعه اى گسترده در منابع روايى متقدّم و متأخّر را مى طلبد ، دقيق نخواهد بود .
ه . معرّفى جامع نويسان پيش از كلينى
1 . الجامع فى الفقه ، ثابت بن هرمز ابى المقدام ، از راويان زيدى مذهب ۱ امام زين العابدين عليه السلام . ۲ اين كتاب ، بر اساس موضوعات فقه تنظيم شده ۳ و آن را از امام چهارم عليه السلام روايت كرده است . ۴ رجال شناسان شيعه ، ثابت بن هرمز را مورد اعتماد ندانسته و او را مهمل و ضعيف معرفى كرده اند ؛ ۵ امّا رجاليان اهل سنّت ، وى را توثيق كرده اند . ۶
2 . الجامع فى سائر ابواب الحرام و الحلال ، ظريف بن ناصح كوفى ، از اصحاب امام باقر عليه السلام . ۷ او در بغداد مى زيسته و تا پس از سال دويست هجرى ، در قيد حيات بوده است . ۸ رجال شناسان ، او را ثقه و صدوق دانسته اند . ۹ از ديگر آثار وى ، النوادر ، الديات و الحدود است كه نجاشى به چهار واسطه از آنها روايت مى كند . ۱۰ آقابزرگ تهرانى ، از جمله آثار او ، «اصلى» را بر مى شمرد كه از اصول مورد اعتماد بوده و در جوامع حديثى و فقهى ، رواياتى از آن نقل گرديده است و آن گونه كه احتمال
1.معجم رجال الحديث ، ج ۴ ، ص ۴۱ .
2.رجال الطوسى ، ص ۱۱۱ .
3.مدخل إلى علم الفقه ، ص ۳۲ .
4.رجال النجاشى ، ص ۱۱۷ .
5.رجال ابن داوود ، ص ۶۰ .
6.الجرح و التعديل ، ج ۲ ، ص ۴۵۹ .
7.رجال الطوسى ، ص ۱۳۸ .
8.الذريعة ، ج ۲ ، ص ۱۶۰ .
9.رجال النجاشى ، ص ۲۰۹؛ خلاصة الأقوال ، ص ۱۷۳.
10.همان جا .