2. شيخ مفيد

محمّد بن محمّد بن نعمان العكبرى (333 ـ 413 ق) ، دومين عالم برجسته شيعى است كه بنا به قولى، تنها چهار سال پس از درگذشت كلينى به دنيا آمد و نزد استادان بزرگى چون شيخ صدوق ، احمد بن وليد قمى و ابن قولويه ، درس آموخت و شيخ بلا منازع شيعه در دوران خود شد. او را متكلّمى چيره دست و فقيه پيشاهنگ دانسته اند. او در عين اين كه مرجع مراجعات مردم بود و كرسى درس داشت، از تأليف و نگارش غافل نماند و ميراث ماندگارى را از خود به يادگار گذاشت. آثار او را تا 202 ^۱ و 230 كتاب بر شمرده اند ، ^۲ و آنچه از طريق كنگره شيخ مفيد ، احيا و ارائه شده، گويى همه آن چيزى است كه از آنها نسخه به دست آمده است .
اين آثار ، در موضوعات عقايد، تاريخ، حديث، فرقه شناسى، فقه، اصول و نقد است و در عين كثرت و تنوّع، همه مباحث اسلامى ، از جمله اخلاق را در بر نمى گيرد و به صورت موضوعات پراكنده و نوعاً در قالب ارائه باورها و عقايد شيعى و يا در دفاع از آنها و يا نقد برخى از فرقه هاى اسلامى، به نگارش در آمده است.
غالب نوشته هاى شيخ ، به صورت جزوه و رساله هاى فقهى است و در جواب پرسش و يا درخواست كسى يا گروهى ، ارائه شده است . آثار برجسته وى بر اساس آنچه كنگره بزرگداشت او به چاپ رسانده، به اين شرح است :
يك . النكت الاعتقادية : در اصول پنج گانه دين و مذهب است .
دو . النكت فى مقدّمات الاُصول : كتابى در كلام، و شامل مباحث معرفت، و عقيده به توحيد ، نبوّت ، امامت ، معاد ، و وعده و وعيد است كه در عبارت هايى كوتاه و به صورت پرسش و پاسخ تدوين شده است.
سه . الحكايات : اثرى است در نقد آراى معتزله و بيان عقايد شيعه در موضوع هاى گوناگون عقيدتى.
چهار . مسألة فى الإرادة : بحثى كلامى و فلسفى در باره اراده بارى تعالى و خشم و خشنودى ، حبّ و بغض ، و شنوايى و بينايى خداوند .
پنج . الافصاح : كتابى است در باره امامت امام على عليه السلام و شرح و تفسير واژگان ولىّ و مولا و شرح ديدگاه هاى شيعى در اين زمينه .
شش . تصحيح إعتقادات الإمامية : شرح و نقدى است بر كتاب الإعتقاد شيخ صدوق و شامل بحث هاى عقيدتى ، فقهى و اخلاقى، و زيارت.
هفت . المسائل العكبرية : در 51 موضوع كلامى ، فقهى ، تفسير و شرح آيات متشابه قرآن و احاديث مشكل كه ابو الليث از ايشان پرسيده و شيخ ، جواب داده است .
هشت . عدم سهو النبى : اثرى است در نقد نظر شيخ صدوق در باره سهو پيامبر صلى الله عليه و آله .
نُه . الفصول المختارة من العيون و المحاسن : كه سيّد مرتضى ، از العيون و المحاسن ايشان بر گرفته و چكيده اى است از آن كتاب، در موضوع اعتقادات شيعه و دفاع از آنها و مناظرات شيخ و جواب و اشكال و شبهه در موضوع هاى پراكنده دينى در برابر فرقه هاى گوناگون.
ده . المسائل الصاغانية : اثرى است در موضوع هاى مختلف اعتقادى و بررسى هاى تفسيرى و حديثى.
يازده . ايمان أبى طالب : نوشته اى است در اثبات ايمان ابوطالب با استناد به اشعار وى.
دوازده . رسالة فى حديث «نحن معاشر الأنبياء لا نورث» : اين اثر ، به صورت پرسش و پاسخ در موضوع ارث پيامبران است.
سيزده . الجمل و النصرة لسيد العترة فى حرب البصرة : اثرى است تاريخى در باره جنگ جمل.
چهارده . رسالة حول خبر مارية : رساله اى در باره اُمّ المؤمنين ماريه است كه متّهم شده بود و در آن ماجرا ، امير المؤمنين دخالت كرد.
پانزده . مسارّ الشيعة فى مختصر تواريخ الشريعة : در موضوعات تاريخى ، اعياد و وفيات، تفضيل امام على عليه السلام ، نصّ بر ولايت ايشان و غيبت و مباحث فقهى و عقيدتى است .
شانزده . الإرشاد فى معرفة حجج اللّه على العباد : در باره شخصيت امام على عليه السلام و زندگى نامه ايشان و سيره آن حضرت و هر يك از امامان عليهم السلام تا امام دوازدهم عليه السلام است .
هفده . الإختصاص : اثرى شامل حديث، اخبار، محاسن و حكايات، مدح و فضايل و در باره رجال و ائمه عليهم السلام است.
هجده . أوائل المقالات فى المذاهب و المختارات : رساله اى در اعتقادات شيعه و فرقه شناسى است.
نوزده . الأمالى : حاوى 42 مجلس درس شيخ در موضوعات گوناگون است.
بيست . التذكرة : شامل يك دوره اصول فقه است .
بيست و يك . المقنعة : يك دوره فقه استدلالى است كه از كتاب طهارت آغاز مى شود و در وكالت اتمام مى پذيرد و چند نمونه وقف نامه نويسى و وصيت نامه نويسى و ديگر اسناد شرعى ، در پايان آن آمده است .
اين آثار، به دليل اتقان علمى و شخصيت ويژه مؤلّف آنها ، كتاب هايى هستند كه در پرورش باورها و اعتقادات پيروان مكتب اهل بيت عليهم السلام نقش بزرگى داشته اند ؛ امّا واقعيت اين است كه هيچ كدامشان نتوانسته نقش يك كتاب مرجع و بخصوص يك اثر حديثى را داشته باشد. به ديگر سخن، مى توان گفت كه اين آثار، نوشته هايى هستند در اثبات و دفاع از برخى آموزه هايى كه در كتاب الكافى و يا همانند آن آمده است. ^۳