4. شيخ طوسى

در پايان بايد از محمّد بن حسن الطوسى (385 ـ 460 ق) ياد كرد كه 56 سال پس از درگذشت كلينى و چهار سال پس از ارتحال شيخ صدوق ، به دنيا آمد و 130 سال پس از آن ، در گذشت . وى شخصيتى نادر و بلكه بى نظير داشت و نزد اساتيد بزرگى چون سيّد مرتضى و شيخ مفيد ، درس آموخت و شاگردان بزرگى پرورش داد . سيّد مرتضى ، عنايت ويژه اى به وى داشت و پس از او، شيخ طائفه شد .
شخصيتى كه جامع علوم عقلى و نقلى ، چون : تفسير، حديث، رجال، كلام، تاريخ، اصول فقه، فقه و فقه تطبيقى و عالمى ذو الفنون بود و چنان شهرت و سيطره علمى يافت كه تا زمان علّامه حلى (726 ق) ، كسى همانند او سر بر نياورد. شيخ آقا بزرگ تهرانى ، در حقّ وى گفته است:
او به تنهايى ، چنان كار بزرگى كرد كه يك گروه هم نمى توانست چنان كند و چنان كار سنگينى را به سامان رساند كه اگر عنايت خدا نبود، كسى توان آن را نداشت. ^۱
زمانى كه طغرل بك ـ نخستين پادشاه سلجوقى ـ ، به بغداد تاخت، او از آن جا به نجف گريخت و حوزه نجف با حضور او جان و رونق تازه اى گرفت. او راهى را كه شيخ مفيد در كلام آغاز كرده و سيد مرتضى تداوم بخشيده بود، وسعت و عمق بخشيد و به تجزيه و تحليل مباحث اعتقادى پرداخت. او نماينده عقل گراى مكتب بغداد است و 194 اثر از او به ثبت رسيده است. ^۲ آثار او را مى توان در كلام، تفسير، اصول، فقه، رجال، تاريخ و دعا ، طبقه بندى كرد .
آثار كلامى او عبارت اند از :
يك . الأركان فى دعائم الإيمان .
دو . الإرشاد فى معرفة حجج اللّه على العباد .
سه . الإقتصاد الهادى إلى طريق الرشاد : نيمى از اين كتاب ، در فقه و نيم ديگرش مباحث عقيدتى ـ استدلالى است. در اين بخش ، مباحث خدا و صفات او، نبوّت، امامت، قبر، امر به معروف و نهى از منكر، وعده و وعيد ، اجل ها ، ارزاق و قيمت ها ، و واجبات شرعى مورد بحث قرار گرفته است .
چهار . تلخيص الشافى : در امامت است كه خلاصه كتاب استادش سيّد مرتضى است.
پنچ . تمهيد الاُصول : در شرح كتاب جمل العلم و العمل، رياضة العقول، ما لا يسع المكلف الإخلال فيه، ما يعلل و ما لا يعلل، و المفصح در باره امامت .
شش . الغيبة : كتابى است در باره غيبت امام عصر و پاسخگويى به برخى شبهه ها و اشكال ها .
هفت . مقدّمة فى المدخل إلى علم الكلام : چند رساله در مباحث عقيدتى است كه در كليات علم كلام و امامت است . ^۳
هشت . التبيان فى علوم القرآن : شيخ طوسى ، وى چند اثر در تفسير قرآن دارد كه اين كتاب ، اوّلين تفسير جامع شيعى است و به منظور پر كردن خلأ تفسيرى بر اساس مبانى مكتب اهل بيت عليهم السلام آن را نگاشته است.
شيخ طوسى ، چند اثر حديثى دارد :
نه . تهذيب الأحكام فى شرح المقنعه : در 393 باب تدوين شده و حاوى 13590 حديث است . مؤلّف در اين كتاب ـ كه در زمان حيات استادش و در شرح كتاب او نوشته ـ ، ابتدا نوشته هاى شيخ مفيد را آورده و آن گاه براى تبيين آنها اخبارى را نقل كرده است.
ده : كتابى است حاوى 5511 حديث در 725 باب كه شامل احاديث متعارض فقهى است . اين دو اثر، از كتب چهار گانه حديثى مرجع شيعى است.
وى چند كتاب فقهى تأليف كرده كه عبارت اند از :
يازده. النهاية فى مجرّد الفقه و الفتاوى : كه كتابى فقهى و به مثابه رساله عمليه است و برگرفته از متن اخبار .
دوازده . المبسوط : فقه استدلالى به شيوه استخراج فروع از اصول است و اوّلين كتاب فقهى شيعى است كه در آن ، فروعات فقهى به روش معهود ، به بحث گذاشته شده است .
سيزده . الخلاف : كه فقه تطبيقى است ميان فقه پيروان اهل بيت و فقه عامّه و در آن ، نظر چهار پيشواى فقهى اهل سنّت ذكر گرديده و آن گاه ديدگاه فُقهاى امامى و دليلشان نيز آورده شده است .
چهارده . الإيجاز فى الفرائض
پانزده . الجمل و العقود.
شانزده . فى تحريم الفقّاع .
هفده . فى وجوب الجزية .
هجده . مسائل ابن البرّاج.
نوزده . المسائل الإلياسية .
بيست . مناسك الحجّ . چند اثر رجالى نيز ، از وى به جا مانده است :
بيست و يك . الفهرست : حاوى اسناد رجالى شيخ است كه به ترتيب الفبا تنظيم شده است.
بيست و دو . اختيار معرفة الرجال : اين كتاب ، در بر گيرنده آراى رجالى نجاشى است .
بيست و سه . الرجال : اثرى كه بر اساس رجال حديث ، به صحابه و ياران ائمّه پرداخته است .
همچنين شيخ طوسى ، چند اثر تاريخى به رشته تحرير در آورده است :
بيست و چهار . مقتل أبى عبد اللّه .
بيست و پنج . أخبار المختار بن أبى عبيد الثقفى .
شيخ ، چند كتاب اصولى نيز دارد:
بيست و شش . عدة الاُصول : اين كتاب ، جامع اصولى شيعى است .
بيست و هفت . شرح الشرح .
بيست و هشت . مسألة فى العمل بخبر الواحد .
وى چند كتاب دعا هم تدوين كرده است كه عبارت اند از :
بيست و نُه . مختصر عمل يوم و ليلة .
سى . مختصر المصباح .
سى و يك . مصباح المتهجّد .
سى و دو . الأمالى : شيخ طوسى ، همانند پيشينيانش در 46 مجلس ، براى شاگردان و شنوندگان ، حديث قرائت كرده است. اين كتاب ، موضوع خاصى را دنبال نمى كند و مجموعه احاديثى است از مشايخ خود و از محدّثان . غالب كتاب هاى شيخ طوسى ، در فقه يا كلام و يا رذيه و نقد است.
در يك كلام، مى توان شيخ طوسى را بنيادگذار برخى علوم شيعى دانست كه پيش تر از وى مطرح نشده بود و او براى پر كرد خلأهاى فكرى ، و علمى و نيز تغذيه فكرى پيروان، قلم زده و نوشته و گويى هر چه رد ، نقض و اشكال از سوى كسانى به فقه ، اعتقادات ، رجال ، تاريخ و تفسير مطرح مى شده، وى خود را موظّف به جوابگويى به آنها مى ديده و يا در زمينه فكرى ، اگر خلأ وجود داشته، اقدام به نگارش كتاب كرده است. اين چنين است كه او چنان سيطره علمى يافته بود كه بيش از دو قرن ، فقه و كلام شيعه ، جايگزينى براى او نيافت.
آوازه و اثرگذارى شيخ طوسى ، كم نظير و بلكه بى نظير است. او هنوز به عنوان چهره و شخصيتى اثرگذار در حوزه هاى علوم دينى شيعه حضور دارد و هر روز ، نام و آثار او ، ورد زبان اساتيد و شاگردان اين مكتب است. دو كتاب از چهار كتاب مرجع شيعه از آنِ اوست و تفسير و اصول او ، بنياد فكرى شيعه در تفسير و اصول به شمار مى آيند . امّا به رغم اين، هنگامى كه سخنان دانشمندان و عالمان دينى را در باره هر يك از اين دو بزرگوار مرور مى كنيم، در مى يابيم كه كتاب هاى شيخ طوسى با همه اهميت و جايگاه برترشان، هر گز نتوانسته اند ستايش هاى مربوط به الكافى را از آنِ خود كنند . به علاوه ، كلينى، پيش گام در بنيادگذارى و يا تقويت باورها و آيين و سنّت هايى شده كه كسى نتوانسته گوى سبقت را از وى بربايد.
در پايان، سخن را با اين جمله كلينى به پايان مى برم كه گويى الهامى بوده بر وى كه كتابش براى هميشه ماندگار خواهد شد:
مع ما رجونا أن نكون مشاركين لكل من إقتبس منه و عمل بما فيه من دهرنا هذا وفى غابره إلى انقضاء الدنيا؛ ^۴
اميدوارم كه با مردم اين زمان و آنها كه تا پايان جهان ، از اين كتاب بهره مى برند و بدان عمل مى كنند، در ثواب شريك باشم.