وضعيت فرهنگي زمان رسول الله صلي الله عليه و آله را آرزو ميکنند و زندگي سراسر معنوي اصحاب آن بزرگوار را بازگو مينمايند. ۱ همچنين، کارشکنيهاي سپاه امام عليه السلام در اواخر جنگ صفين و اطاعت نکردنشان از حضرت، سبب شده تا آن بزرگوار انتقاد شديدي از عملکرد سپاه خود داشته باشند، تا آن جايي که حضرت خواستار فاصله افتادن بين خود و آنها شده است. ۲
به طور کلي، مواردي که مورد انتقاد حضرت قرار گرفتهاند، در موارد زير خلاصه ميشود:
عملکرد منافقان (نفاق در همه مواردش مانند نفاق سياسي، نفاق اجتماعي، نفاق ديني و ...)، مجهوريت پيامبر اسلام صلي الله عليه و آله و اهل بيت آن حضرت، مجهوريت قرآن، دنيازدگي مردم، عدم تبعيت از حضرت در جنگ با معاويه.
2 ـ 7. سياسي
از جمله مسائل مهمي که حضرت در لابهلاي خطبههاي جمعه به آنها پرداختهاند، طرح مسائل سياسي، با بيان سياسي است. در فقراتي از خطبهها شاهد آن هستيم که ادبيات امام عليه السلام فراتر از انتقاد رفته، و با ادبيات کاملا جدي سياسي، علاوه بر اين که از بي مهريهاي جامعه اسلامي نسبت به خود پرده برداشته، بلکه در صدد بيان درايت و لياقت خويش در اداره جامعه نيز، برآمدهاند.
از جمله مواردي که بيانگر بينش سياسي حضرت است، طرح مسائل مديريتي جامعه اسلامي ـ آن هم در حد کلان و خرد ـ است. حضرت در سطح مديريت کلان، به رهبريت و مديريت پيامبر اسلام صلي الله عليه و آله و خود اشاره فرمودهاند، که چطور نقش رهبري خويش را ايفا نمودند و موجب گشتند تا جامعه از هم گسيخته نگردد و بر وحدت جامعه نيز خدشهاي وارد نيايد. ۳ همچنين، در فقراتي ديگر، رابطه مردم با حاکمان را مد نظر داشته و همواره تأکيد فرمودهاند که به واليان خود خيانت نكنيد و به رهبران راهنماي خود نيرنگ نزنيد و پيشوايان خود را به ناداني نيندازيد. ۴ بدين ترتيب، حضرت با يادآوري وظايف مهم مردم در قبال واليان شهرها، درصدد بيان استحکام مهمترين ارکان مديريتي جامعه برآمدهاند.
علاوه برفقرات ياد شده، بعضي فقرات خطبه دهم نيز حکايت از آن دارد که رهبري سياسي جامعه اسلامي و خصوصيات آن نيز، مد نظر حضرت بوده و از اين که مردم در انتخاب چنين رهبري کوتاهي نمودهاند، به شدت انتقاد نموده است. ۵ حضرت در فقرات ياد شده، به فاحشترين اشتباه مردم در تعيين رهبري جامعه اشاره کرده و چنين فرمودهاند:
...در اين مورد، مانند کساني هستيد که راه اشتباه رفتهاند و در توجيه عملکردشان گفتند که، ما از سران خود اطاعت کرديم و آنها ما را گمراه ساختند.۶
نتيجه اين که در بُعد ادبيات سياسي خطبهها، رهبريت جامعه اسلامي، شرايط رهبري، عوامل وحدت جامعه اسلامي و... ، بيشترين مواردي هستند که، حضرت به آنها اشاره نمودهاند.
3 ـ 7. حماسي
با توجه به اين که امام علي عليه السلام در بدترين شرايط امت اسلامي، زمام امور را به دست گرفتند، لذا در اين دوران با سختترين شرايط سياسي و فرهنگي امت اسلامي روبرو شدند، طوري که جامعه اسلامي در اندک مدت کوتاهي، شاهد سه جنگ داخلي بوده است. بي شک پيمان شکني اصحاب جمل و سرکشي معاويه و عدم تبعيت
1.نهجالبلاغة، خطبه ۹۷.
2.همان، خطبه ۲۹.
3.همان، خطبه ۱۰۰.
4.نهجالسعادة في مستدرک نهجالبلاغة، ج ۷، ص ۹۶.
5.«... فَراقِبُوا الله عَزَّ وَ جَلَّ وَ اتَّقُوهُ، وَ احْذَرُوا الْمَكْرَ وَ لا تُخادِعُوهُ، وَ تَقَرَّبُوا الَي الله بِتَوْحيدِهِ، وَ طاعَةِ مَنْ امَرَكُمْ انْ تُطيعُوهُ، وَ لا تَضِلُّوا عَنْ سُبُلِ الرَّشادِ، بِاتِّباعِ اولئِک الَّذينَ ضَلُّوا وَ اضَلُّوا....» ( مستدرک نهجالبلاغة، ص۸۲).
6.«وَ قالُوا رَبَّنا إِنَّا أَطَعْنا سادَتَنا وَ كُبَراءَنا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَا رَبَّنا آتِهِمْ، ضِعْفَينِ مِنَ الْعَذابِ» ( همان).