آثار به جاي مانده تا به امروز از ثعلبي عبارتاند از: الكشف و البيان، عرائس المجالس، قتلي القرآن. عرائس او ـ كه به ذكر داستانهاي پيامبران و سرگذشت اقوام آنان اختصاص دارد ـ از همه مشهورتر است. قتلي القرآن نيز اثري از ادبيات صوفيانه و شامل چندين حكايت در بارة كساني است كه با شنيدن آيات قرآن جان سپردهاند. امّا مهمترين اثر او همان تفسير اوست.
تفسير ثعلبي، پس از تأليف، از رواج و شهرت فراواني در ميان عالمان و عامّة مردم برخوردار شد و اثر قابل توجّهي به آثار تفسيري بعد از خود گذاشت. اين تفسير، همچنين به سبب احاديث ناظر به فضايل اهل بيت، در آثار جدلي شيعه و سنّي نقش آفريني كرده و شيعيان از آن به عنوان سندي براي اثبات حقّانيت آموزههاي خود عليه اهل سنّت استفاده كردهاند. ابن تيميه و همفكران او منتقدان جدّي ثعلبي در اين زمينهاند. اين انتقادات موجب كم توجّهي به اين تفسير در مطالعات قرآني معاصر در كشورهاي اسلامي شده است.
اگر چه در هيچ منبعي لفظ محدّث براي ثعلبي ذكر نشده است، امّا به جاي آن، بلكه بالاتر از آن، دو تعبير «حافظ» و «ثقه» براي او به كار رفته كه هر دو ناظر به ارزيابي كار وي در زمينة نقل حديث است. در بارة مفاد اصطلاح «حافظ» ميان عالمان علم الحديث اختلافاتي وجود دارد، امّا همگي متّفقاند كه حافظ برتر از محدّث است و اين تعبير براي فردي به كار ميرود كه علاوه بر حفظ حديث، طبقات راويان و محدّثان را نيز بشناسد. ۱
8. حاکم حسکانى (م490 ق)
ابو القاسم عبيدالله بن عبدالله حسکاني نيشابوري، معروف به «حاکم حسکاني» و «ابن ابي الحداد»، از دانشمندان قرن پنجم هجري قمري و از خاندان علم و ادب بود.
او در يک خانوادة مذهبي در قرية حسکان از توابع نيشابور به دنيا آمد و از محضر پدر و اساتيدِ بنام آن روزگار همچون قاضي ابو العلاء صاعد علم آموخت و به رتبهاي رسيد که در عصر خويش سرآمد دانشمندان عصر خود در حديثشناسي و علم رجال به شمار ميآمد.
سيد بن طاووس در کتاب شريف اقبال تصريح نموده که حاکم حسکاني از اهل سنت بوده است، و برخي نيز آوردهاند که وي حنفي مذهب و از پيروان ابوحنيفه بود. با اين حال، مشهورترين اثر حاکم حسکاني کتاب ارزشمند شواهد التنزيل است که نام کاملش اين است: شواهد التنزيل لقواعد التفضيل في الآيات النازلة في اهل البيت عليهم السلام. در اين کتاب، آياتي از قرآن که در بارة پيامبر و اهل بيت عليهم السلام نازل شده، بر اساس احاديث پيامبر صلي الله عليه و آله و اهل بيت و صحابه، تفسير و تأويل گرديده است.
او شيخى فاضل و داراى مجلس وعظ و خطابه بود و خود نيز از علماى فراوانى روايت شنيده و يا اجازه روايت داشت. عبد الغافر فارسي، شاگرد مشهور حاکم حسکانى در کتاب تاريخ نيشابور خود مىگويد:
1.علم الحديث، ص۲۱۳ ـ ۲۱۶.
