در سند روایت سوم، «عمار بن مبارک» وجود دارد که در کتابهای رجالی توصیف نشده است. از این رو، حدیث مجهول و از انواع خبر ضعیف قلمداد میشود و قابل اعتنا نیست.
۲ - ۲. صدور روایات لعن به دلیل تقیه
به نظر میرسد گر چه اتکای به سند راه حل خوبی برای رفع تعارض است، اما نمیتواند تنها راه باشد؛ چرا که زمینههای متعددی، مانند بد فهمی، نقل به معنا، صدور روایت از روی تقیه و... میتوانند از دیگر زمینههای تعارض روایات باشند.
از این رو، برخی دیگر صدور این نوع روایات را به دلیل حفظ جان و شناخته نشدن «زراره» و امثال وی به دوستی اهلبیت (علیهم السلام) در زمان تقیه میدانند.۱ مرحوم خویی نیز به این نکته توجه نشان داده و مینویسد:
۰.آن روایاتی که صدورش ثابت است، باید حمل بر تقیه شود.۲
به عبارت دیگر، امام صادق علیه السلام در این روایات نسبت به لعن زراره قصد جدّی و حقیقی نداشته است، بلکه قصد آن حضرت از لعن ظاهری او این بوده که به مخالفان وی اینگونه القا کند که ارتباط حسنهای میان وی و «زراره» وجود ندارد، تا به این شکل جان «زراره» را از قتل و ترور به جرم ارتباط و دوستی با اهلبیت علیهم السلام حفظ کند و مؤید این احتمال را روایتی میدانند كه در آن، امام صادق علیه السلام به «عبد الله» پسر زراره فرمود:
۰.اقْرَأْ مِنِّی عَلَی وَالِدِكَ السَّلَامَ، وَ قُلْ لَهُ إِنِّی إِنَّمَا أَعِیبُكَ دِفَاعاً مِنِّی عَنْكَ، فَإِنَّ النَّاسَ وَ الْعَدُوَّ یسَارِعُونَ إِلَی كُلِّ مَنْ قَرَّبْنَاهُ وَ حَمِدْنَا مَكَانَهُ لِإِدْخَالِ الْأَذَی فِی مَنْ نُحِبُّهُ وَ نُقَرِّبُهُ؛ ۳
۰.سلام مرا به پدرت برسان و به او بگو من گاهی از تو عیبجویی میکنم و این به خاطر محافظت از جان تو است؛ چرا که مردم و دشمنان به هرچه ما توجه کرده و از آن تعریف و تمجید کنیم، حساس میشوند و کسی را که ما دوست بداریم و از مقرّبان خود بدانیم مورد اذیت و آزار قرار میدهند.
اما زمینههای دیگری مانند نقل به معنای روایات و جریان سازی علیه زراره نیز میتواند از دیگر زمینههای ایجاد تعارض روایات باشدکه در ادامه نوشتار بدان خواهیم پرداخت.
1.. رساله ابو غالب زراری، ۶۴.
2.. معجم رجال الحدیث، ج۷، ص۲۴۵.
3.. رجال الکشی، ص۱۴۸.