۳ - ۲. نقل به معنای روایات
بررسی محتوای روایات لعن زراره بیانگر این مطلب است که در هر سه روایت چرایی لعن زراره، اندیشه وی در باره موضوع کلامی استطاعت دانسته شده است.۱
نگرش خاص «زراره» در باره استطاعت قبل ازفعل، موجب سؤالها و واکنشهای منفی زیادی از سوی همعصران وی شد؛ تا آنجا که مردم خدمت امام صادق علیه السلام میرسیدند و دراین باره نظر آن حضرت علیه السلام را جویا میشدند. امام صادق علیه السلام از اندیشه استطاعت قبل از فعل _ که به زراره نسبت میدادند _ برائت خود را اعلام نمودند:
۰.لَیسَ مِنْ دِینِی وَ لَا دِینِ آبَائِی، قَالَ: إِنَّمَا أَعْنِی بِذَلِكَ قَوْلَ زُرَارَةَ وَ أَشْبَاهِهِ؛ ۲
۰.این اندیشه از دین من و پدرانم نیست. راوی در ادامه توضیح میدهد که منظور سخن زراره و پیروانش است.
در واقع، امام صادق علیه السلام زراره را مورد نکوهش قرار نمیدهد، بلکه از اندیشهای که به وی در مسألهای خاص (استطاعت) نسبت میدهند، ناخرسندی خود را ابراز مینماید. بنا بر این، احتمال میرود که این روایات نقل به معنا شده باشند؛ یعنی امام از اندیشه زراره در باره موضوعی برائت جستهاند، ولی راویان آن را به شخص زراره نسبت دادهاند.
نقل به معنا میتوانسته به طور عمدی و غیر عمدی صورت گرفتهباشد. گزارشهای صریحی در این زمینه از امام صادق علیه السلام وجود دارد که نشان میدهد برخی از اصحاب به عمد، سخنان امام صادق علیه السلام را در باره زراره تحریف میکردهاند. بر اساس یکی از گزارشهایی که در دست است، حمزه بن حمران خدمت امام صادق علیه السلام عرض کرد:
۰.بَلَغَنِی أَنَّكَ بَرِئْتَ مِنْ عَمِّی یعْنِی زُرَارَةَ قَالَ، فَقَالَ: أَنَا لَمْ أَبْرَأْ مِنْ زُرَارَةَ لَكِنَّهُمْ یجِیئُونَ وَ یذْكُرُونَ وَ یرْوُونَ عَنْهُ، فَلَوْ سَكَتُّ عَنْهُ أَلْزَمُونِیهِ، فَأَقُولُ مَنْ قَالَ هَذَا فَأَنَا إِلَی اللَّهِ مِنْهُ بَرِیءٌ؛۳
۰.به من خبر رسیدهاست که شما از عمویم زراره برائت جستهاید (این مطلب درست است؟). امام فرمود: من از زراره برائت نجستهام؛ بلکه افرادی نزد من میآیند و مسائلی از او ذکر و روایت میکنند و اگر ساکت باشم، مرا الزام به جواب دادن میکنند. پس میگویم که من از این قول برائت میجویم.