۰.«إِنَّ اللَّهَ اشْتَری مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ»۱ إِلی آخِرِ الْآیَةِ (تا انتهای آیه)!
آن گاه حضرت سجاد علیه السلام فرمود:
۰.فَاقْرَأْ مَا بَعْدَهَا. فَقَالَ: «التَّائِبُونَ الْعابِدُونَ الْحامِدُونَ» إِلی أَنْ بَلَغَ آخِرَ الْآیَةِ. فَقَالَ علیه السلام: إِذَا رَأَیْتَ هَؤُلَاءِ فَالْجِهَادُ مَعَهُمْ یَوْمَئِذٍ أَفْضَلُ مِنَ الْحَجِّ.۲
در این روایت، گر چه به بخشی از آیه اشاره شده است، ولی با عبارات «إِلی آخِرِ الْآیَةِ» و «إِلی أَنْ بَلَغَ آخِرَ الْآیَةِ» مشخص میشود که کل آیه مورد نظر بوده است. چنین تعابیری نشان میدهد که گوینده بخشی را در نظر داشته که دارای حدودی مشخص و آغاز و پایانی معین است. به عبارت دیگر، سؤال کننده، آیه 111 سوره مبارکه توبه را شاهد میآورد؛ اما راوی در روایت خود تنها عباراتی از آیه را آورده و با تعبیر «إِلی آخِرِ الْآیَةِ» تأکید میکند که آن فرد، کل آیه را قرائت نموده است. وی در بازگویی سخن امام نیز همین شیوه را در پیش گرفته است و سه کلمه ابتدایی آیه قرائت شده توسط امام علیه السلام را میآورد و با گفتن عبارت «إِلی أَنْ بَلَغَ آخِرَ الْآیَةِ» نشان میدهد که آن حضرت، کل آیه را قرائت فرموده است.۳
5 - 3. کاربرد به معنای بخشی از آیه کامل قرآنی:
در برخی از روایات، کلمه «آیه» بر بخشی از یک آیه کامل اطلاق شده و شاید به طور تقریبی بتوان آن را معادل عبارت یا جمله معنا کرد. از این نوع کاربرد، نمونههای زیادی در کتب روایی یافت میشود؛ از جمله روایات زیر:
۰.عَلِیٌّ، عَنْ أَبِیهِ، عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ، عَنْ جَمِیلٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَرْوَانَ قَالَ: قَالَ لِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: مَا مُنِعَ مِیثَمٌ _ رَحِمَهُ اللَّهُ _ مِنَ التَّقِیَّةِ. فَوَ اللَّهِ! لَقَدْ عَلِمَ أَنَّ هَذِهِ الْآیَةَ۴ نَزَلَتْ فِی عَمَّارٍ وَ أَصْحَابِهِ: «إِلَّا مَنْ أُکْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِیمانِ».۵
آیه شریفه در قرآن چنین است:
۰.«مَنْ کَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إیمانِهِ إِلاَّ مَنْ أُکْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإیمانِ وَ لکِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْکُفْرِ صَدْراً فَعَلَیْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ وَ لَهُمْ عَذابٌ عَظیم».
1.. سوره توبه، آیه ۱۱۱.
2.. من لا یحضره الفقیه، ج۲، ص۲۱۹.
3.. نیز ر.ک: تهذیب الأحکام، ج۲، ص۱۷۵؛ الکافی، ج۱، ص۳۹۱.
4.. سوره نحل، آیه ۱۰۶.
5.. الکافی، ج۲، ص۲۲۰.