«معيارهای تضعيف» رجاليان متقدم در حوزه «حديث پژوهی راويان» - صفحه 19

ازدیاد اعتماد عمومی بر آن کتاب است. رغبت به کتاب‌های عبید الله بن علی حلبی، عباس بن ‌هاشم، عبد الله بن مغیره و ... به حدی بوده که در وصفش عباراتی این چنین آمده است: «روی هذه الکتب کثیر من اصحابنا».۱ شاید متن توصیفی برای کتاب‌های عبد الله بن سنان گویاترین متنی باشد که می‌توان در باره اعتبار کثرت نقل از آثار ارائه داد:

عبد الله بن سنان بن طریف، .... له کتاب الصلاة الذی یعرف بعمل یوم و لیلة و کتاب الصلاة الکبیر و کتاب فی سائر الأبواب من الحلال و الحرام. روی هذه الکتب عنه جماعات من أصحابنا لعظمه فی الطائفة و ثقته و جلالته.۲

عبارت پایانی این توصیف به خوبی دلیل نقل‌های گسترده از یک کتاب را برای ما تبیین می‌کند. در مقابل کثرت نقل و شهرت، عدم اقبال به آثار و یا ناشناخته بودن اثر سبب نوعی خرده‌گیری بر آثار است. فهارس‌نگاران این گونه توصیفات را در ترجمه برخی از اصحاب آورده‌اند. نجاشی آثار «علی بن ابی صالح»۳ و «احمد بن حسین بن عمر»۴ را نام‌ برده، ولی آنها را ناشناخته می‌داند و به گونه‌ای تضعیف می‌کند.

نجاشی گاه آثاری را _ که خودش ندیده است _ با عباراتی تردید برانگیز بیان می‌دارد. او در این گونه موارد به فهارس‌نگاران پیش از خود اعتماد می‌کند، ولی به خواننده نیز با عباراتی نظیر «و لم ار منها شیئاً» گوشزد می‌کند که خودش این آثار را ندیده است. این عبارات وقتی بیشتر جلب توجه می‌کند که فهرس‌نگاران پیشین کتاب‌های متعددی را به یک نویسنده نسبت داده‌اند. چنین عبارات ابهام‌زایی در باره آثار ابراهیم بن سلیمان مزنی،۵ احمد بن عبید الله بن خاقان،۶ احمد بن میثم بن ابی نعیم،۷ احمد بن محمد بن رباح۸ و عبد الرحمان بن نجران۹ مشاهده می‌شود.

1.. ر.ک: همان، ص۲۱۵، ش۵۶۱ و ص۲۸۰، ش۷۴۱.

2.. همان، ص۲۱۴، ش۵۵۸.

3.. همان، ص۲۵۷، ش۶۷۵.

4.. همان، ص۸۳، ش۲۰۰.

5.. همان، ص۱۵، ش۱۴: له کتب ذکرها بعض اصحابنا فی الفهرستات ولم ار منها شیئاً.

6.. همان، ص۸۷، ش۲۱۳: لم ار هذا الکتاب.

7.. همان، ص۸۸، ش۲۱۶: له کتب لم ار منها شیئاً.

8.. همان، ص۹۲، ش۲۲۹: لم ار من هذه الکتب الا کتاب الصیام حسب.

9.. همان، ص۲۳۶ش۶۲۲: له کتب کثیرة، قال ابو العباس: لم ار منها الا کتابه فی البیع و الشراء.

صفحه از 27