1091ق)، میرزای قمی۱ (1150-1231ق)، کاشف الغطاء۲ (1294-1370ق)، علامه طباطبایی۳ (1279-1360ش)، امام خمینی۴ (1279-1368ش) و آیة الله خویی۵ (1278-1371ش) بارها و بارها بر وجود چنین احادیثی تصریح کردهاند.
به سخن دیگر، با وجود تصریح به وجود احادیث مجعول و ساختگی و ضعیف و نادرست، تألیفاتی در میان عالمان شیعه تا دوره معاصر به چشم نمیخورد.
بلی دو کتاب در سال 1390ق، یعنی 45 سال قبل در ایران و لبنان به چاپ میرسد: کتاب الاخبار الدخیلة از علامه شوشتری در تهران و کتاب الموضوعات فی الاخبار و الآثار از هاشم معروف الحسنی در بیروت.
پرسش اصلی که این مقاله میخواهد بدان پاسخ دهد، همین است که این کمی و تأخیر در نگارش الموضوعات چه دلیلی دارد؟
سوم. کتابهایی از سوی عالمان شیعه تألیف شده که مستقیماً به جدا کردن احادیث موضوع و ضعیف نمیپردازد، ولی به دلالت التزامی، به جدایی آن گونه از روایتها دلالت میکند.
سابقه تألیف این دسته از کتابها به قرن یازدهم برمی گردد؛ از قبیل: منتقی الجمان فی الاحادیث الصحاح و الحسان، حسن بن زین الدین عاملی (م1011ق) و نیز کتاب: صحیح الکافی و صحیح من لایحضره الفقیه از آقای محمد باقر بهبودی و نیز کتابهای مشرعة بحار الانوار و الجواهر المنتخبه فی الاحادیث المعتبرة از آیة الله آصف محسنی.
نویسندگان این کتابها دغدغه شناسایی و تفکیک احادیث درست از نادرست را داشته و لکن به جنبه ایجابی مسأله پرداختهاند.
در این مقاله به این دسته از کتابها نپرداختهایم.
چهارم. در پانزده سال اخیر، با شکلگیری مراکز آموزشی حدیث و نیز نشر مجلههای ویژه حدیث، مقالهها و پایاننامههایی در حوزه جعل و وضع نگارش یافته است که در این مقاله از معرفی آنها خودداری شده، به فرصت دیگری واگذار میگردد.
1.. جامع الشتات، ص۸۱۸ - ۸۱۹ و ۸۲۳.
2.. الارض و التربة الحسنیه، ص۲۷.
3.. بحار الانوار، ج۳، ص۲۴۹ و ج۶، ص۲۸۹.
4.. انوار الهدایة فی التعلیقة علی الکفایة، ج۱، ص۲۴۴ – ۲۴۵؛ کتاب البیع، ج۵، ص۳۵۲ - ۳۵۳.
5.. معجم رجال الحدیث، ج۱، ص۳۶ و ص۹۳.