واژه «عاهة» در لغت به معنای آفت است.۱ این واژه هم در آفتهای جسمی به کار رفته است۲ و هم در آفتهای غیر جسمی.۳ علامه مجلسی در این باره میگوید:
عاهة أی آفة إمّا فی بدنه أو فی دینه و علمه؛۴
واژه «عاهة» به معنای آفت است یا در بدن او و یا در دین و علم.
بنا بر این، معنای سخن امام صادق علیه السلام آن است که امام جانشین، فرزند ارشدی است که هم از سلامت جسمی برخوردار باشد و هم در دین و دانش دچار انحراف نباشد. از این رو، میتوان نتیجه گرفت که مقصود آن حضرت از قید «عدم عاهة»، افزون بر سلامت جسمی، همان شرایط اصلی امامت، یعنی کفایت علمی و عصمت است.
اما تقدم فرزند ارشد با استناد به روایت و انطباق با عرف و عادت در زمان امام صادق
علیه السلام به چنان باور قویی تبدیل شد که برخی از یاران امام صادق علیه السلام با نادیده گرفتن شرایط و نشانههای امامت، به ویژه وصیت و نصّ امام سابق و نیز فهم نادرست فرمایش آن حضرت، به امامت فرزند بزرگتر آن جناب، یعنی عبد الله گرویدند.
با بررسی کامل گزارشهای تاریخی که وقایع پیش از ادعای امامت عبد الله و پس از آن را روایت کردهاند، در مییابیم عبد الله از امامت برادرش با خبر بوده است. منصور بن حازم و یزید بن اسباط دو روایت از امام صادق نقل کردهاند که آن حضرت در حضور عبد الله، امام کاظم را به امامت معرفی کرده است.۵
اما عبد الله با این که میدانست جایگاه امامت به برادرش تعلق گرفته، ادعای امامت میکند و هفتاد یا نود روز پس از آن وفات کرد.۶ امام صادق علیه السلام پیش از شهادت، ادعای امامت عبد الله را پیشبینی کرده و به امام کاظم علیه السلام سفارش نمود با توجه به کوتاهی عمر عبد الله از نزاع با برادرش خودداری کند.۷
عبد الله بن جعفر، فرزند بزرگتر امام صادق علیه السلام هم در دانش کاستیهایی داشت و هم در اعتقاد با پدرش مخالف بود۸ و هم سفارشی از سوی امام صادق علیه السلام بر امامت او وجود نداشت. بنا بر این، اگر یاران ششمین امام سخنان آن حضرت را در باب شرایط و نشانههای امامت مدّ نظر قرار داده بودند، در دام انحراف گرفتار نمیشدند.
پیروان عبد الله اگر از ذکاوت، کیاست و بصیرت برخی از یاران امام صادق
علیه السلام همچون ابو حمزه ثمالی برخوردار بودند، میتوانستند از آخرین وصیت امام
1.. ر.ک: النهایة فی غریب الحدیث، ج۳، ص۳۲۴.
2.. ر.ک: الکافی، ج۲، ص۱۰، ح۹؛ کامل الزیارات، ص۱۰۹؛ الأمالی للطوسی، ص۱۶۵.
3.. مانند روایت امام رضا علیه السلام : إیّاکم و البخل فإنّه عاهة (الفقه المنسوب الی الامام الرضا علیه السلام ، ص۳۳۸؛ دلائل الامامة، ص۷۱).
4.. مرآة العقول، ج۴، ص۹۴.
5.. ر.ک: الکافی، ج۱، ص۳۰۹، ح۶؛ المناقب لابن شهر آشوب، ج۳ ، ص۴۳۵.
6.. ر.ک: رجال الکشی، ج۲، ص۵۲۴، ش۴۷۲؛ من لا یحضره الفقیه، ج۴، ص۵۴۲.
7.. ر.ک: المناقب لابن شهر آشوب، ج۳، ص۳۵۱.
8.. ر.ک: الإرشاد، ج۲، ص۲۱۰.