پژوهشى در باره اذان پيش از ظهر روز جمعه
مى دانيم كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله ، سال ها در مدينه و اطراف آن ، نماز جمعه را بر پا مى كرده است . گزارش هاى متعدّد در اين باره هم داستان اند كه پيامبر صلى الله عليه و آله براى فرا خواندنِ مردم به نماز جمعه ، از شعار هميشگى اسلام ، يعنى اذان ، استفاده نموده است . مؤذّن پيامبر صلى الله عليه و آله ، زمانى كه امام جمعه براى ايراد خطبه فراز مى آمد ، اذان مى گفت ۱ و پس از فرود آمدن امام جمعه و آمادگى براى برپايى نماز ، اقامه مى گفت . ۲
اين سيره ، در روزگار دو خليفه اوّل و دوم و نيمه نخست خلافت عثمان نيز استمرار داشته است ؛ ۳ امّا به روزگار عثمان ، اذانى ديگر بر اذان و اقامه اصلى نماز جمعه ، افزوده شد . ۴
جايگاه اين اذانِ اضافه شده ، طبق نقل اكثر قريب به اتّفاق راويان و فقيهان، پيش
1.. بخارى ، از سائب بن يزيد نقل مى كند كه گفت : در دوران پيامبر صلى الله عليه و آله و عمر و ابو بكر ، شروع اذان اعلان جمعه ، زمانى بود كه خطيب بر منبر ، مستقر مى شد (صحيح البخارى : ج ۱ ص ۳۰۹ ح ۸۷۰) .
2.. نسايى ، از سائب بن يزيد نقل مى كند گفت : وقتى پيامبر خدا صلى الله عليه و آله روز جمعه بر منبر مى نشست ، بلال ، اذان را شروع مى كرد و هنگامى كه پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرود مى آمد ، اقامه مى گفت . در دوره ابو بكر و عمر هم همين گونه بود (سنن النسائى : ج ۳ ص ۱۰۰) .
3.. ر ك : همان ، پانوشت ۱ و ۲ .
4.. «... زمان عثمان كه فرا رسيد و جمعيت [مسلمانان] هم بسيار شد ، عثمان ، اذان سوم را هم در زوراء (خانه عثمان) افزود (صحيح البخارى : ج ۱ ص ۳۰۹ ح ۸۷۰) .