بودند و به سخنان او توجّه نمى كردند.
زمان وقوع اين كار ، اين احتمال را تقويت مى كند ؛ زيرا بر طبق گزارش مورّخان ، ۱ افزودن اذان در سال سى ام هجرى است ؛ يعنى تاريخى كه نقطه عطف ميان دو دوره خلافت عثمان است و در اين سال است كه عثمان ، به تدريج ، مورد انتقادها قرار گرفت و مردم به خطبه ها و اندرزهاى او ، اعتنايى نمى كردند و بدان ، گوش نمى سپردند .
حكم شرعى اذان افزوده
بيشتر محدّثان و فقيهان اهل سنّت ، افزودن اين اذان را حقّ خليفه شمرده اند و آن را بدعت و يا حدّ اقل ، بدعتى نكوهيده ، نمى دانند . برخى فقيهان ، حديث مُرسَل «عليكم بسنّتى و سنّة الخلفاء الراشدين من بعدى» را نيز دليل خوبى براى اين نظريه مى دانند . ۲
برخى نيز اين افزوده را «اذان اصطلاحى» ـ كه گونه اى عبادت و يا مقدّمه عبادتِ نماز است ـ ، نمى شمرند و تنها آن را «اذانى لغوى» ، يعنى فراخوان و تذكّر عمومى مى دانند . ۳
معدودى از فقيهان بزرگ شيعه ، مانند شيخ طوسى در المبسوط و محقّق حلّى و محقّق اردبيلى ، ۴ به صورت اجمالى و مشروط ، با اين ديدگاه ، موافق بوده و آن را بدعت نشمرده اند ، هر چند ممكن است آن را مانند محقّق حلّى ، به دليل آن كه پيامبر صلى الله عليه و آله بدان مبادرت نكرده و به آن فرمان نداده است و يا به دليل شباهتش به
1.. ر . ك : تاريخ الطبرى : ج ۳ ص ۳۳۷ ، الكامل : ج ۳ ص ۱۱۶ ، البداية و النهاية : ج ۷ ص ۱۷۵ .
2.. ر . ك : الكافى ، ابن عبد البرّ : ص ۷۴ ، عمدة القارى : ج ۲۳ ص ۲۴۶ .
3.. ر . ك : تلخيص الحبير : ج ۴ ص ۶۰۰ ، فتح البارى : ج ۲ ص ۳۲۷ .
4.. ر . ك : المبسوط : ج ۱ ص ۱۴۹ ، المعتبر : ج ۲ ص ۲۹۶ ، مجمع الفائدة و البرهان : ج ۲ ص ۳۷۷ .