احاديث اثناعشر در منابع سه قرن نخست شيعه - صفحه 105

در کتاب‌‌‌هاي رجالي، کتاب تفسيري علي بن ابراهيم را به نام کتاب التفسير معرفي کرده‏اند؛ ۱ اما به جهت تمايز آن با تفاسير ديگر نام مؤلف به کتاب اضافه شده است.
در صحت انتساب کتاب به علي بن ابراهيم و اين که آيا اين کتاب همان کتاب التفسير علي بن ابراهيم است، دو ديدگاه وجود دارد:
ديدگاه اول، علي بن ابراهيم را مؤلف تمام کتاب مي‏داند و با توجه به عبارت «و نحن ذاکرون و مخبرون بما ينتهي الينا و رواه مشايخنا و ثقاتنا عن الذين فرض اللّه‏ طاعتهم؛ ۲ و ما رواياتي را ذکر مي‏کنيم و از آن خبر مي‏دهيم که مشايخ ما و افراد مورد اعتماد ما آنها را از کساني که اطاعتشان واجب است، روايت کرده‏اند» ـ که در مقدمه آمده ـ تمام روايت‌هاي آن را صحيح و معتبر تلقي مي‏کند ۳ .
ديدگاه دوم، کتاب تفسير قمي را مجموعه‏اي از کتاب التفسير و روايات تفسيري ابو الجارود و روايت‌هاي متفرقه ديگر مي‏داند که شاگرد علي بن ابراهيم، عباس بن محمد آن را در کنار هم قرار داده است ۴ .
اما هر دو گروه اذعان دارند که بخش عمده کتاب از کتاب التفسير گردآوري شده و هرگاه روايتي با عبارت «حدثني ابي» شروع شود، مي‏توان آن را از روايات اين کتاب برشمرد.
يکي از رواياتي که در کتاب تفسير القمي آمده، حديث اثناعشر و در باره شهادت حضرت خضر به وحدانيت خداوند و رسالت پيامبر گرامي اسلام و امامت دوازده جانشين پيامبر است. روايت اين گونه شروع شده است: و عنه، قال: أقبل امير المومنين عليه السلام ... ۵ .
با توجه با اين که سند روايت مضمر است، بايد باقي سند را از روايت قبل به دست آورد. سند روايت قبلي چنين است: حدّثني ابي عن يوسف بن ابي حماد عن ابي عبد اللّه‏ عليه السلام .
بنا بر اين، ضمير «عنه» به امام صادق عليه السلام بر مي‏گردد و راويان روايت، يوسف بن ابي حماد، ابراهيم بن هاشم و علي بن ابراهيم هستند. با توجه به مطالبي که در سطور گذشته بيان شد، مي‏توانيم نتيجه بگيريم که اين حديث از کتاب التفسير علي بن ابراهيم در قرن سوم هجري اخذ شده و اين کتاب، ششمين منبع احاديث اثناعشر در سه قرن اول هجري است.

22. کتاب حميد بن زياد (م 310 ق)

حميد بن زياد از محدثين قرن سوم هجري بوده و در سال 310 وفات يافته است۶ . شيخ طوسي در باره او مي‏گويد:
ثقة کثير التصانيف روي الاصول اکثرها. له کتب عدد کتب الاصول.

1.. ر.ک: رجال النجاشي، ص ۲۶۰.

2.. تفسير القمي، ج ۱، ص ۴.

3.. ر.ک: معجم رجال الحديث، ج ۱، ص ۴۹.

4.. ر.ک: کليات في علم الرجال، ص ۳۱۳ ‌ـ ص ۳۲۰؛ صيانة القرآن، ص ۲۲۹.

5.. ر.ک: تفسير القمي، ج ۲، ص ۴۴. گزارش اين روايت در بخش دوم آمده است (ر.ک: فصل اول: گزارش متن احاديث شيعه / داستان حضرت خضر).

6.. ر.ک: رجال النجاشي، ص ۱۳۲.

صفحه از 106