در کتابهاي رجالي، کتاب تفسيري علي بن ابراهيم را به نام کتاب التفسير معرفي کردهاند؛ ۱ اما به جهت تمايز آن با تفاسير ديگر نام مؤلف به کتاب اضافه شده است.
در صحت انتساب کتاب به علي بن ابراهيم و اين که آيا اين کتاب همان کتاب التفسير علي بن ابراهيم است، دو ديدگاه وجود دارد:
ديدگاه اول، علي بن ابراهيم را مؤلف تمام کتاب ميداند و با توجه به عبارت «و نحن ذاکرون و مخبرون بما ينتهي الينا و رواه مشايخنا و ثقاتنا عن الذين فرض اللّه طاعتهم؛ ۲ و ما رواياتي را ذکر ميکنيم و از آن خبر ميدهيم که مشايخ ما و افراد مورد اعتماد ما آنها را از کساني که اطاعتشان واجب است، روايت کردهاند» ـ که در مقدمه آمده ـ تمام روايتهاي آن را صحيح و معتبر تلقي ميکند ۳ .
ديدگاه دوم، کتاب تفسير قمي را مجموعهاي از کتاب التفسير و روايات تفسيري ابو الجارود و روايتهاي متفرقه ديگر ميداند که شاگرد علي بن ابراهيم، عباس بن محمد آن را در کنار هم قرار داده است ۴ .
اما هر دو گروه اذعان دارند که بخش عمده کتاب از کتاب التفسير گردآوري شده و هرگاه روايتي با عبارت «حدثني ابي» شروع شود، ميتوان آن را از روايات اين کتاب برشمرد.
يکي از رواياتي که در کتاب تفسير القمي آمده، حديث اثناعشر و در باره شهادت حضرت خضر به وحدانيت خداوند و رسالت پيامبر گرامي اسلام و امامت دوازده جانشين پيامبر است. روايت اين گونه شروع شده است: و عنه، قال: أقبل امير المومنين عليه السلام ... ۵ .
با توجه با اين که سند روايت مضمر است، بايد باقي سند را از روايت قبل به دست آورد. سند روايت قبلي چنين است: حدّثني ابي عن يوسف بن ابي حماد عن ابي عبد اللّه عليه السلام .
بنا بر اين، ضمير «عنه» به امام صادق عليه السلام بر ميگردد و راويان روايت، يوسف بن ابي حماد، ابراهيم بن هاشم و علي بن ابراهيم هستند. با توجه به مطالبي که در سطور گذشته بيان شد، ميتوانيم نتيجه بگيريم که اين حديث از کتاب التفسير علي بن ابراهيم در قرن سوم هجري اخذ شده و اين کتاب، ششمين منبع احاديث اثناعشر در سه قرن اول هجري است.
22. کتاب حميد بن زياد (م 310 ق)
حميد بن زياد از محدثين قرن سوم هجري بوده و در سال 310 وفات يافته است۶ . شيخ طوسي در باره او ميگويد:
ثقة کثير التصانيف روي الاصول اکثرها. له کتب عدد کتب الاصول.
1.. ر.ک: رجال النجاشي، ص ۲۶۰.
2.. تفسير القمي، ج ۱، ص ۴.
3.. ر.ک: معجم رجال الحديث، ج ۱، ص ۴۹.
4.. ر.ک: کليات في علم الرجال، ص ۳۱۳ ـ ص ۳۲۰؛ صيانة القرآن، ص ۲۲۹.
5.. ر.ک: تفسير القمي، ج ۲، ص ۴۴. گزارش اين روايت در بخش دوم آمده است (ر.ک: فصل اول: گزارش متن احاديث شيعه / داستان حضرت خضر).
6.. ر.ک: رجال النجاشي، ص ۱۳۲.