احاديث اثناعشر در منابع سه قرن نخست شيعه - صفحه 103

رواياتي که کليني از طريق «محمد بن يحيي» از احمد بن محمد نقل کرده، فراتر از 3577 روايت مي‏رود.
با توجه به قرينه دوم و چهارم نتيجه مي‏گيريم که محمد بن يحيي روايات احمد بن محمد بن عيسي و از جمله آن روايات يازدهم و دوازدهم احاديث اثناعشر کتاب الکافي را از کتاب او براي کليني نقل کرده است .

16. بصائر الدرجات (م 290 ق)

مؤلف کتاب، محمد بن حسن صفار يکي از محدثين بزرگ و معروف شيعه در قرن سوم هجري است. ۱ او در ابتدا کتاب کوچکي در باره فضايل اهل بيت تأليف کرد. اين کتاب به سرعت به واسطه شهرت مؤلف و اهميت موضوع کتاب مشهور شد، مؤلف پس از مدتي بر آن شد تا نکاتي را بر آن افزدوه بيفزايد. در نتيجه، آن کتاب را به کتاب فعلي تبديل نمود. در کتب رجال از اين کتاب با عناوين بصائر الدرجات، زيادة بصائر الدرجات و بصائر الدرجات الکبري ياد کرده‌اند ۲ .
بر خلاف ادعاي اتان کلبرگ، گزارش احاديث اثناعشر در کتاب بصائر الرجات به ثبت رسيده ۳ و اين کتاب از منابع قديمي احاديث اثناعشر شمرده مي‏شود. گفتني است گزارش برخي از احاديث اثناعشر در کتاب بصائر در کتاب الکافي نيز آمده است ۴ .

17. کتاب عبد اللّه‏ بن جعفر

عبد اللّه‏ بن جعفر از محدثين بزرگ قرن سوم هجري است که پس از سال 290 به کوفه وارد شد ۵ . شيخ طوسي اسناد روايات 101 ۶ ، 102، 103، 105، 107 از احاديث اثناعشر در منابع شيعي را در کتاب الغيبة، به صورت تعليق و شبه تعليق، به محمد بن عبد اللّه‏ بن جعفر الحميري، عن ابيه [عبد اللّه‏ بن جعفر الحميري] آورده است. با توجه به قرينه سوم از قراين منبع يابي نتيجه مي‏گيريم که عبد اللّه‏ بن جعفر کتابي داشته، و شيخ طوسي اين احاديث را از آن اخذ کرده است؛ هر چند کتاب عبد اللّه‏ بن جعفر به دست ما نرسيده است .

18. کتاب صالح بن ابي حمّاد رازي (م قرن سوم ق)

او از محدّثين قرن سوم هجري ۷ و از مؤلفين چند کتاب حديثي ۸ است. تأليفات صالح بن ابي حماد نيز مانند بسياري از محدّثين سه قرن نخست به دست ما نرسيده و تنها گزارش‌هاي روايي آن در جوامع روايي قرن چهارم به بعد وجود دارد .

1.. در سال ۲۹۰ وفات يافته است (رجال النجاشي، ص ۳۵۴).

2.. ر.ک: فرهنگ کتب حديثي شيعه، ص ۲۱۴.

3.. ر.ک: بصائر الدرجات، ص ۳۳۹، ح ۲؛ ص ۳۰۰، ح ۱۵ و ص ۳۴۰، ح ۴ و ح ۵.

4.. ر.ک: الکافي، ج ۱، ص ۵۳۵، ح ۲۰ (اين روايت همان روايت بصائر الدرجات، ص ۳۳۹، ح ۲ است).

5.. ر.ک: رجال النجاشي، ص ۲۱۹.

6.. اين روايت دو سند دارد که مراد سند اول آن است.

7.. باتوجه به اين که او از مشايخ مشايخ کليني است و کليني در سال ۳۲۹ هجري وفات يافته، مي‏توانيم نتيجه بگيريم که او در قرن سوم مي‏زيسته است.

8.. ر.ک: رجال النجاشي، ص ۱۹۸.

صفحه از 106