اخبار نيست، او شأن نزولي که آيه (َفَمَن يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَن يُتَّبَعَ أَمْ مَن لاَ يَهِدِّي إِلَّا أَن يُهْدَى)۱ را در باره منع کفار از پرستش بتها ميداند، در صورت صحت، غير مخصص ميداند و ميگويد که ظاهر عبارت «أن يُهدي» نشانگر آن است که آيه در باره غير بتهاست؛ زيرا بت هدايتپذير نيست. او با اين نقد، عموم آيه را تثبيت کرده و در پرتو آن، نکات فقهي و اصولي چندي از آيه دريافت ميدارد.۲
4. در باره آيه (يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهَما إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِن نَفْعِهِمَا وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللّهُ لَكُمُ الآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ)۳ ميگويد:
شکي نيست که اين آيه به صورت مؤکد و معلل بر تحريم خمر دلالت دارد؛ چرا که فرمود: (فِيهِما إِثْمٌ) و آن را با کبير مؤکد نمود ... و قول مشهور بين اصحاب ما اين است که خمر نه تنها در اسلام، بلکه در ديگر اديان نيز حلال نبوده است، در حالي که سبب نزول بيانگر آن است که شراب (نه تنها در ديگر اديان که) در اسلام نيز حلال بوده است. در الكشاف و انوار التنزيل آمده است: «آن هنگام که آيه ( وَمِن ثَمَرَاتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنَابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً وَرِزْقاً حَسَناً إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ)۴ نازل شد، مسلمانان شراب مينوشيدند و بر آنان حلال بود». محقق اردبيلي مينويسد:
اما اين معنا ظاهر نيست، بلکه گفته شده است که معناي«سکراً» رزق حسن است و آنچه عقل را زايل نمايد، زيبا نيست. بيضاوي و زمخشري در بيان اولين مرتبه تحريم، به نزول آيه 219 بقره اشاره ميکنند: «عمر و معاذ و برخي از صحابه گفتند: اي رسول خدا، حکم خمر را براي ما روشن نما که نابود کننده عقل و مال است». پس اين آيه نازل شد: ( فِيهَما إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ). بعد از آن، گروهي نوشيدند و برخي آن را ترک گفتند).
وي سپس مينويسد:
اما اين نيز روشن کننده معنا نيست؛ زيرا حلال شمردن امري را به خداوند نسبت داده است که عمر و برخي ديگر از صحابه به فساد آن آگاه بوده و خواهان تحريم آناند. مرحله بعدي در نظر زمخشري و بيضاوي جريان شراب نوشيدن عبد الرحمن بن عوف و برخي ديگر است که بعد از آن به نماز ايستادند و ... در پي همين ماجرا بود که اين آيه نازل شد: (لاَ تَقْرَبُوا الصَّلَوةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى)۵ پس از نزول اين آيه شراب بسيار کم نوشيده ميشد.
1.. سوره يونس، آيه۳۵.
2.. زبدة البيان، ص۶۴۵ و ۳۴۶.
3.. سوره بقره، آيه۲۱۹.
4.. سوره نحل، آيه۶۷.
5.. سوره نساء، آيه۴۳.