و در ادامه مينويسد:
اشکال اين سبب، آن است که آيات پيشتر نازل شده دلالت بيشتري از اين آيه بر تحريم دارند. در نتيجه، عدم ترک شراب تا پيش از اين آيه، در اثر عدم فهم برخي از آيات سابق است. آخرين مرحله از تحريم در سير فرضي تفسير بيضاوي و کشاف آن که: «سعد بن أبي وقّاص در حال مستي شعري در هجو انصار سرود و در نتيجه، يکي از انصار او را مجروح کرد و او شکايت به نزد رسول الله صلي الله عليه و آله برد و عمر گفت: خدايا، بياني کافي در باره خمر فرو فرست و اين آيه نازل شد: (إِنَّمَا يُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَن ذِكْرِ اللهِ وَعَنِ الصَّلَوةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ).۱ پس عمر گفت: «انتهينا يا ربّ». اين بيان نيز محل تأمل است و اين که صحابه تحريم را از آيات پيشين درک نکرده باشند، بعيد مينمايد.۲
کارکردهاي روايات سبب نزول
مقدس اردبيلي از آن رو که فقيهي اصولي است، در نقد روايات و اخبار سبب نزول و فهم و برداشت از آنها با دستي باز وارد عمل ميشود و از آن جهت که خبر واحد را ميپذيرد، کميت بهرهگيري از اين اخبار نزد او جايگاهي دارد که با جايگاه آن نزد اصولياني همچون شهيد ثاني - که به خبر واحد عمل نميکنند - متفاوت است. روايات سبب نزول با حجم قابل توجهي که در آثار محقق دارند، کاربرد و کارکردهاي متنوعي را نيز نزد او به خود اختصاص دادهاند:
1. تأييد برداشتهاي فقهي
محقق اردبيلي در فرآيند استنباط، گاه به موافقت نکتهاي فقهي با سبب نزول آيه اشاره ميکند و گاه در هنگام طرح احتمالات مختلف به موافقت يک يا چند احتمال با سبب اشاره ميکند. البته پيداست که اين اشاره لزوماًً به معناي پذيرش آن احتمال يا سبب نزول از سوي او نيست، بلکه براي دريافت نظر نهايي او بايد در فرآيند فهمي که از ابتداي باب فقهي مورد نظر پي ميگيرد، با او همراه شد. اما در اين مجال به مواردي از تأييد برخي احتمالات باسبب نزول نگاهي گذرا ميافکنيم:
1-1. محقق در باره آيه (وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللّهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ وَلاَ تَعْتَدُوا إِنَّ اللّهَ لاَ يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ)،۳ دو شأن نزول را مطرح کرده است: الف) مقصود قتال با اهل مکّه است؛ چرا که گفتهاند در باره صلح حديبيه نازل شده است. ب) تمام کفار مورد نظرند. او سپس مورد نخست را موافق با
1.. سوره مائده، آيه۹۱.
2.. زبدة البيان، ص۶۲۹- ۶۳۰.
3.. سوره بقره، آيه۱۹۰.