گفته شده يهود گردش قبله از بيت المقدس به سوي کعبه را انکار ميکردند که آيه نازل شد. نيز گفتهاند در مورد نماز مستحبي در حالت سوار بر مرکب فرود آمده است و امين الاسلام طبرسي اين سبب را مروي از ائمه عليهم السلام خوانده است.
او در ادامه ميگويد:
آنچه از ظاهر آيه و قبل از تأمل به دست ميآيد، اين است که رعايت قبله به صورت مطلق شرط نيست؛ در حالي که (عدم اشتراط) به حال ضرورت و يا نافله سوار بر مرکب مقيد ميشود؛ به دليل آنچه گذشت...۱
4. رفع ابهام از مفردات آيه و ترکيبات کلام
نمونههاي اين کارکرد سبب نزول در آثار محقق اردبيلي را با نظر به نتايج حاصل از آن ميتوان با اين عناوين مطرح نمود:
1-4. گزينش لفظ مشعر به اباحه با وجوب فعل منافات ندارد. وي در باره آيه (إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِن شَعَائِرِ اللّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَن يَطَّوَّفَ بِهِمَا وَمَن تَطَوَّعَ خَيْراً فَإِنَّ اللّهَ شَاكِرٌ عَلِيمٌ)۲ ميگويد:
برگزيدن اين لفظ مشعر به اباحه، در باره سعي بين صفا و مروه، از آن روست که مسلمانان آن را ناروا ميپنداشتند، بنا بر روايتي که ميگويد در جاهليت بر آن دو کوه بتهايي بود و مردم بين آن دو کوه طواف کرده، اصنام را لمس ميکردند؛ حال آن که مسلمانان اين عمل را گناه ميدانستند. وقتي بتها در هم شکسته شد، اين گناه رخت بر بست؛ اما مسلمانان همچنان بنا بر تصور پيشين، از سعي اجتناب ميکردند. اين آيه نازل شد تا اين گمان را دفع کند. پس معناي (من تطوّع) ميتواند چنين باشد: هر کس سعي[بين صفا و مروه] را - که طاعت است - انجام داد... پس در اين صورت، «تطوُّع» به معناي مطلق طاعت است، واجب باشد يا مستحب؛ اما وجوب آن از بيان سنت نبي اکرم صلي الله عليه و آله و ائمه اطهار عليهم السلام استفاده ميشود.۳
اردبيلي با اين گفتار، در پي بيان اين نکته است که نفي حرج و اثم، با وجوب منافاتي
ندارد؛ گرچه وجوب را ثابت نيز نميکند و ثبوت آن به سبب امر ديگري است که همانا سنت نبي اکرم صلي الله عليه و آله است.۴
1.. زبدة البيان، ص۶۹.
2.. سوره بقره، آيه۱۵۸.
3.. زبدة البيان، ص۲۸۸.
4.. همان، ص۲۸۷.