تجلی صبر قرآنی در وجود حضرت زینب سلام الله‌علیها

حضرت زینب(س) نمونه‌ای بی‌بدیل از صبر، استقامت و آگاهی دینی هستند که زندگی ایشان پیش و پس از عاشورا، درس‌های ارزشمندی برای بشریت به ویژه زنان و جامعه دارد. از دوران کودکی و پرورش در دامان اهل‌ بیت(ع) تا مواجهه با مصائب عاشورا و خطبه‌های آتشین در کوفه و شام، ایشان نشان دادند که صبر واقعی، نه سکوت و انفعال، بلکه مقاومت آگاهانه و مسئولانه است. این صبر، تجلی مفاهیم قرآنی و راهبردی برای زندگی فردی و اجتماعی است و امروز نیز می‌تواند چراغ راهی برای مواجهه با سختی‌ها و تداوم ارزش‌ها باشد.

ریحانه حقانی، استاد حوزه علمیه خواهران به مناسبت سالروز شهادت این بانوی بزرگ اسلام در گفت‌وگو با ایکنا بیان کرد که حضرت زینب(س) تندیس استقامت و کوه صبر و فرزند برومند حضرت علی(ع) هستند.

وی گفت: ایشان اسوه بی‌بدیل صبر و بردباری بودند و زندگانی ایشان به دو دوره متمایز قبل و بعد از عاشورا قابل تقسیم است. اگر به زندگی ایشان قبل از عاشورا بنگریم، متوجه می‌شویم که آن حضرت در دامان امامت و ولایت پرورش یافته و از همان دوره کودکی شاگرد چنین مکتب والایی بوده‌اند. اینکه او را عقیله بنی‌هاشم و معلمه غیر معلمه می‌دانند نیز به همین دلیل است.

وی افزود: در دوره قبل از عاشورا زندگی حضرت زینب(س) نسبتا آرام بود، البته در مقایسه با دوره بعد از عاشورا؛ اما باز هم حوادث مهمی در این مقطع از زندگانی ایشان رخ داده است. از جمله اینکه مادر خود را در سن کودکی از دست دادند و سختی‌های دوران امامت امام حسن(ع) را درک کردند. این سختی‌ها مقدمه‌ای برای تحمل حوادث سخت‌تر در آینده بود و گویی تاریخ ایشان را برای وقایع بزرگ‌تر تربیت و آماده می‌کرد.

معاون سابق پژوهش جامعه الزهرا(س) با بیان اینکه حضرت زینب(س) میدان تحقق مفاهیم بنیادین دینی و قرآنی بوده‌اند، تصریح کرد: این مفاهیم، که در ساحت نظر آموزنده است، در حادثه کربلا عینیت یافته‌اند. ایشان قبل از کربلا دانشوری در سایه امامت داشتند و بعد از عاشورا، که نقطه عطف زندگانی آن حضرت است، تازه رسالت ایشان آغاز شد، نه اینکه پایان کارشان باشد.

وی اضافه کرد: صبر حضرت زینب(س) در این ماجرا صبر منفعل و مبتنی بر سکوت نبود، بلکه پیام‌رسانی واقعه کربلا نشانه فعالیت و پویایی ایشان در انجام این رسالت است. حضرت در بازار کوفه و شام با خطبه‌های آتشین پرده از چهره ظالمان برداشتند و صبر ایشان، صبر نگاهدارنده پیام بود. در قرآن کریم آمده است: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ ۚ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ».

حقانی بیان کرد: این صبر راهبردی، نشانه کنشگری یک فاعل آگاه قرآنی و نشانه مسئولیت‌پذیری الهی است. بنابراین باید توجه داشته باشیم که حضرت زینب(س) این صبر را داشتند تا مفهوم صبر را تبیین کنند و آیات و روایاتی در این زمینه ارائه دهند.

وی افزود: قرآن کریم در مورد صبر آیاتی را فرموده است که همه آن‌ها به درجاتی در وجود حضرت زینب(س) متجلی است. یکی صبر بر عبادت است که وجود ایشان به خصوص در نمازهای شب آشکار می‌شود.

حقانی اظهار کرد: صبر دیگر، صبر بر معصیت است، زیرا ایشان در دامان کسانی چون حضرت علی(ع) و حضرت فاطمه(س) و در محیط عصمت و طهارت پرورش یافتند. صبر دیگر، صبر در برابر مصیبت است، که قرآن کریم در این باره فرموده است: «وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَرَاتِ ۗ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ». بنابراین، زینب(س) در اوج مصیبت نه تنها شکوه و گلایه نکرد، بلکه جمله‌ای بر زبان آورد: «ما رایت الا جمیلا»، که والاترین درس را برای زندگی دارد. ایشان مصداق آیه شریفه: «وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِينَ الْبَأْسِ ۗ أُولَٰئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا ۖ وَأُولَٰئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ» بودند.

وی افزود: صبر زینبی یک فرایند است که قطعا منحصر به دوره کربلا نمی‌شود و ریشه در قبل از آن دارد. آن حضرت در مقاطع مختلف زندگی صبورانه رفتار کرده‌اند و در این مقطع که اوج آن است و می‌تواند هر انسانی را از پا در بیاورد، ایشان با مقاومت مثال‌زدنی آن را سپری کردند و اقسام صبری که قرآن به آن اشاره دارد، در وجود حضرت شکل گرفته است.

حقانی تصریح کرد: صبر در دستگاه مفهومی قرآن کریم، یک راهبرد وجودی است و نه یک پدیده ایستا. آیات متعددی صبر را در کنار تقوا و جهاد قرار می‌دهد، از جمله در آیه پایانی سوره مبارکه آل عمران که فرموده است: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصَابِرُوا وَرَابِطُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ» این صبر، فردی نیست، بلکه جمعی و در پیوند با دیگران مطرح است.

استاد حوزه علمیه خواهران با بیان اینکه صبر قرآنی، ایستادن آگاهانه در موضع حق است، ادامه داد: در صبر قرآنی، پویایی وجود دارد و نکته مهم‌تر در زندگی قبل از عاشورا این است که حضرت زینب(س) دانش و آگاهی نسبت به صبر داشتند و صبر ایشان تحمیلی نبود، بلکه انتخاب‌محور بود.

وی اضافه کرد: برخی خود را مجبور می‌بینند که باید صبر کنند، ولی ایشان صبر را پذیرا می‌شد، زیرا به نتایج سازنده آن در دنیا و جزای آن در قیامت آگاه بود. قرآن کریم فرموده است: «وَاصْبِرْ وَمَا صَبْرُكَ إِلَّا بِاللَّهِ ۚ وَلَا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَلَا تَكُ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ»

حقانی افزود: حضرت زینب(س) هجرت را بر عافیت ترجیح دادند و همراه امام حسین(ع) راه افتادند و نقش هدایتی برای زنان و کودکان ایفا کردند. وقتی به مقطع عاشورا رسیدند، صبرشان جلوه دیگری یافت؛ روز عاشورا صحنه کامل بروز و ظهور این نوع صبر قرآنی است، زیرا در چنین مقطعی انسان می‌تواند دچار فروپاشی عاطفی شود، اما حضرت چنان واکنشی داشتند که فقط این آیه می‌تواند آن را تحلیل کند: «الَّذِينَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قَالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ» بنابراین، حضرت زینب(س) در عاشورا در معرض انواع مصیبت‌ها بودند و صبر ایشان طیف متنوعی از صبرها بود؛ صبری پویا و فعال، نه انزواگرایانه و منفعلانه.

حقانی بیان کرد: وقتی به عاشورا می‌رسند، در روز عاشورا صحنه ابتلای عظیم اتفاق می‌افتد و واکنش ایشان، واکنش انسان مؤمن و صبور است. صبر حضرت زینب(س) صبر خاموش نیست و در همه لحظات در کنار امام و برادر خود حضور دارند و جلوی گسست معنوی پس از شهادت امام(ره) را می‌گیرند. وقتی امام شهید شدند و عاشورا به اتمام رسید، حضرت رفتاری پیش گرفتند که صبر را از سطح درونی به جامعه منتقل کرد.

استاد حوزه خواهران گفت: اسارت و در عین حال مواجهه با تحریف سازمان‌یافته دستگاه خلافت، شرایطی رقم می‌زند که قرآن پاداش چنین صبری را بی‌حساب معرفی کرده و فرموده است: «قُلْ يَا عِبَادِ الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّكُمْ ۚ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا حَسَنَةٌ ۗ وَأَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةٌ ۗ إِنَّمَا يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسَابٍ»

معاون سابق جامعه الزهرا(س) اظهار کرد: بنابراین حضرت در این صحنه‌ها، صبر جمیل را به منصه ظهور گذاشتند؛ صبری که نه به تسلیم انجامید و نه به هیجان بی‌ضابطه. خطبه‌های ایشان در کوفه و شام، کنش‌هایی مبتنی بر صبر بود که باعث مشروعیت‌زدایی از قدرت حاکم شد و روایت اصیل عاشورا را تثبیت کرد.

وی افزود: حضرت زینب(س) مصداق صبر جامع است که در قرآن در ابعاد صبر در طاعت، صبر در معصیت و صبر در مصیبت متجلی شده و ایشان آن را در اوج به تحقق رساندند.

وی اضافه کرد: ایشان مطیع ولی زمان خود هستند و در برابر استکبار شدیداً ایستادگی دارند؛ همه این‌ها سبب می‌شود تا ایشان الگویی فراتاریخی باشند. عاشورا با شهادت امام حسین(ع) به پایان رسید، ولی با صبر زینبی(س) تداوم یافت و صورت عینی به خود گرفت؛ صبری که تولید معنا و حفظ حقیقت می‌کند. بنابراین زینب(س) نه فقط قهرمان یک واقعه بلکه نظریه‌پرداز صبر قرآنی در تاریخ اسلام است.

وی با بیان اینکه صبری که در شخصیت حضرت زینب(س) متجلی است می‌تواند برای امروز هم درس‌آموز باشد، گفت: سیره حضرت زینب(س) در جامعه امروز ما قابل توجه و آموزنده است. صبر زینبی(س) طوری نیست که فقط مختص ایشان باشد و انجام و تمام شود، بلکه پیامی عمیق برای ما دارد. درس بزرگ ایشان این است که کسی که صبر می‌کند، مقاومت آگاهانه دارد و نه اینکه چاره‌ای ندارد و از روی انفعال عمل می‌کند. بنابراین در سختی‌های امروز جامعه، این نوع صبر، راهبردی و کاربردی است.

حقانی اظهار کرد: درس دیگر زندگی حضرت زینب(س) این است که زنان نیز می‌توانند در سخت‌ترین شرایط با صبر خود، یک جامعه را هدایت کنند و پرچمدار هدایت و آگاهی باشند. همچنین اگر ایمان راسخ وجود داشته باشد، انسان می‌تواند در سخت‌ترین ابتلائات و دشواری‌ها مانند کوه استوار باقی بماند و این درس حتی در شرایط کنونی جامعه نیز قابل اجراست.

وی ادامه داد: حضرت زینب(س) با صبر خود اسلام را زنده نگه داشت و باعث شد تا الگوی ماندگار عزت، آگاهی و مادری معنوی برای تاریخ اسلام باشد. ایشان به جهان نشان دادند که گاهی اسارت می‌تواند اصالت‌آفرین باشد و گاهی صبر می‌تواند کاخ ستمگران را بلرزاند. در روزگاری که بشر از مصائب و اضطرابات در رنج است، حضرت زینب(س) همه را به صبر قرآنی دعوت می‌کنند.

حقانی افزود: شخصیتی که در کودکی بر فراق مادر صبوری کرده و در جوانی پدر را از دست داده، در کربلا به خاطر از دست دادن بهترین عزیزان خود نیز صبر کرد و به ما یاد می‌دهد: «إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْرًا» این زینب(س) است؛ بانوی صبر و استواری که عظمت او همیشه در تاریخ باقی خواهد ماند تا همه صابران به او اقتدا کنند.