استاد حوزه علمیه گفت: مخاطب فقه و اخلاق و کلام یک انسان واحد است لذا جداکردن اخلاق و فقه از همدیگر ممکن نیست؛ مخاطب شرع در نهایت، عقل است و کسانی که ساحت اخلاق را از شریعت جدا میکنند انسان را از دین جدا میکنند.
حجتالاسلام و المسلمین محمدتقی سبحانی، استاد حوزه علمیه، ۲۳ دیماه در همایش ملی فقه و اخلاق که از سوی پژوهشگاه قرآن و حدیث مؤسسه دارالحدیث در قم برگزار شد، با بیان اینکه تلفیق بین دانش فقه و اخلاق هیچ پایگاه و جایگاهی در سنت دینی و اهل بیت(ع) ندارد، گفت: این جدایی، معلول یکسری شرایط است و راه بازگشت به نگرش یکپارچه به ساحت دین و کنارنهادن فقه و اخلاق و دین و اخلاق است.
سبحانی اظهار کرد: جدایی بین فقه و اخلاق، امری تاریخی و تمدنی است؛ در سنت اسلامی دانشها به کلام و فقه تقسیم میشود و بر اثر نهضت ترجمه اخلاق از یونان وارد جامعه اسلامی شد و چون خاستگاه اخلاق در یونان مبتنی بر قواعد عقلی و از دین جدا بود، تأثیر خود را بر جوامع اسلامی گذاشت.
وی ادامه داد: فقه با حقوق و قانون هم تفاوت جدی دارد؛ یکی از خطاهای تاریخ تفکر ما تلقی از فقه به عنوان یک برنامه شریعت برای تسریع مسیر انسان برای سعادت است که با قانون مورد اشتباه گرفته شد؛ تلقی حقوقی و قانونی از فقه شاید یکی از زمینههای جداسازی فقه از اخلاق بود و اگر فقه را بر اساس قرآن و اهل بیت بازسازی کنیم، نزدیکی بیشتری بین فقه و اخلاق ایجاد خواهد شد.
سبحانی اضافه کرد: در دانش اصول هم گاهی مطالبی مطرح شد که به جدایی کمک کرد؛ به عنوان مثال رابطه بین خدا و انسان رابطه مولا و عبد تعریف شد. نمیگویم این تعریف غلط است، اما کامل هم نیست زیرا قرآن، از تعبیر رشد برای رابطه خدا و انسان اسم میبرد و اگر این قاعده بازسازی شود، به کلی بر نگاه ما در نسبت بین اخلاق و فقه تأثیر خواهد داشت.
قرآن فقه و اخلاق را جدا نکرده است
سبحانی بیان کرد: نکته دیگر اینکه در ادبیات وحیانی از تفکیک مرسوم هیچ خبری نیست؛ قرآن دوگانههای فراوانی در آیات مطرح کرده که ناظر به حیات انسان است و ساحت اخلاق و فقه را جدا نکرده است و در روایات هم چنین چیزی دیده نمیشود.
وی افزود: آنچه در سنت قرآنی میبینیم، هدایت و ضلالت، رشد و غی و حسنه و سیئه است و این دوگانهها هیچ فاصلی بین اخلاق و فقه نمیگذارد و مصداقی از فقه و اخلاق دارد.
رئیس بنیاد بینالمللی امامت تصریح کرد: هر چیزی را که عقل گفته، مورد توجه فقه بوده است و همیشه عقل به عنوان منبع در فقه شیعه وجود داشته و مهمترین احکام عقلی، احکام اخلاقی است. سراسر فقه ما فقه احکام جوانحی است و اخلاق هم در مورد رفتارها سخن گفته است.
وی افزود: برخی گفتهاند حکم فقهی جعل شارع است ولی اخلاق خیر؛ اما آیا خاستگاه اخلاق جز نظام تکوین و خداوند است؟ همچنین ما عقل را رسول باطن میدانیم ولی این چه رسولی است که حکم آن را قبول نداریم.
تفکیک بین اخلاق و فقه معقول نیست
استاد حوزه گفت: اساساً تفکیک بین فقه و اخلاق و نگاه پاره پاره کردن به پیکره دین معقول نیست و از نظر عملی هم آثار و نتایج بدی دارد.
وی تأکید کرد: فقه بدون اخلاق الزام تبعیت ندارد. فقه بدون اخلاق نه قابل رواج و نه قابل توصیه به دیگران است و ما را دچار تعارض جدی میکند زیرا نمیشود دینی تبلیغ کرد که با اخلاق مورد پسند بشر امروز فرق دارد.
سبحانی تصریح کرد: اخلاق بدون فقه هم اخلاق سکولار خواهد بود، از این رو توسعه احکام و اخلاق و تعمیق آن و ایجاد ضمانت اجرایی برای اخلاق، در نظام شریعت وجود دارد لذا این جدایی نه ممکن است و نه مصلحت است.
وی افزود: مخاطب فقه و اخلاق و کلام یک انسان واحد است لذا جداکردن اخلاق و فقه از همدیگر ممکن نیست؛ مخاطب شرع در نهایت، عقل است و کسانی که ساحت اخلاق را از شریعت جدا میکنند، انسان را از دین جدا میکنند.
