نویسنده کتاب ترجمه و شرح حدیث کساء با بیان اینکه بخش عظیمی از معارف والای تشیع در متون احادیث، ادعیه و نیایشهای واصله از پیشوایان معصوم نهفته است، گفت: حدیث کساء از ذخایر فرهنگی شیعه است که توصیه به آن در کلام معصومان فراوان به چشم میخورد چرا که خاصه مفهوم تولی و تبری در این حدیث به روشنی برجسته شده است.
حدیث شریف کساء از ذخایر فرهنگی شیعه است که توصیه به خواندن و توسل به آن در کلام امامان معصوم(ع) فراوان به چشم میخورد، چرا که خاصه مفهوم تولی و تبری در این حدیث به روشنی برجسته شده است. کتاب ترجمه و شرح حدیث کساء از آیتالله سیدعباس اسلامی کاشانی به ابعاد شخصیتی خمسه طیبه از منظر حیات عارفانه ایشان میپردازد.
این اثر با هدف معرفی فضایل و بیان بلندای وجود ایشان نگارش یافته و به گواهی عالمان دینی، به شبهات فراوانی درباره حدیث کساء پاسخ میدهد و در این راه از ادله عقلی و نقلی با زبانی شیوا و رسا استفاده شده است. ویژگی دیگر کتاب، ترجمه حدیث کساء به زبان انگلیسی است که عالمان فرهنگهای دیگر را برای موشکافی محتوای بلند این حدیث شریف فراخوان میکند.
در همین راستا سرویس اندیشه ایکنا با آیتالله سیدعباس اسلامی کاشانی، استاد حوزه و دانشگاه و نویسنده کتابهایی چون «نیایش عرفه»، «چیستی دعا»، «دکترین موعود در ادیان»، «راز ماندگای فرهنگ عاشورا»، «بازخوانی امامت در عرفه»، «خطابه غدیر و روایت فدک» و «جستاری نقد گونه بر عقاید و افکار محیی الدین». این مجال گفتوگویی است پیرامون کتاب «ترجمه و شرح حدیث کساء» به گفتوگو نشسته است که در ادامه میخوانیم:
حدیث شریف کساء چه ویژگی متمایزی دارد که در منظومه معارف اهل بیت(ع) برای شیعه هویتساز تلقی میشود؟
حدیث شریف کساء، همانند صدها روایت و دعای دیگر، یک حدیث مرسل است؛ یعنی از حیث سندی، اگر کسی بخواهد بر مبنای اصطلاح متأخرین سخن بگوید، نمیتواند آن را «صحیح» به معنای فنی بداند، البته وثوق و اعتبار آن از طرق دیگر حاصل میشود؛ حتی اگر کسی به این روایت ایراد سندی وارد کند، از حیث مرسل بودن بههیچوجه دلیل اساسی برای بیاعتباری اصل روایت نیست.
لازم میدانم بهعنوان مقدمه پاسخ شما، نکتهای را که در پاورقی صفحه ۲۰۰ کتاب خود نیز ذکر کردهام، عرض کنم. یکی از مسئولان دفتر یکی از آیات عظام در زمان حیات ایشان نقل کرده است که حضرت آیتالله خامنهای، رهبر معظم انقلاب اسلامی، ضمن عیادت از مرحوم آیتالله مجتهدی تهرانی، برای شفای ایشان ۷۰ مرتبه سوره حمد و حدیث کساء را قرائت کردند.
در خصوص حدیث شریف کساء، شما اشاره کردید که این روایت جزو ادعیهای است که توسل به آن در کلام معصومان سفارش شده است. من به دلیل سالها تلمذ در محضر آیتالله العظمی بهجت و اخذ اجازه روایی از ایشان، میتوانم بهعنوان یک پیام روشن عرض کنم که ایشان تصریح میفرمودند: کلمات حدیث شریف کساء اعجاز است و اساساً نیاز به سند ندارد.
متأسفانه در سالهای اخیر جریانهایی که من صراحتاً آن را یا از سر غرض، مرض یا جهالت میدانم مسئله «سند حدیث کساء» را بهانه شبههافکنی قرار دادهاند. در حالیکه ما در سنت فقهی خود میبینیم کتاب «تحفالعقول» اثر حرّانی، که تمام روایات آن مرسل است، توسط مرحوم شیخ مرتضی انصاری در کتاب دقیق و سنگین «مکاسب» بارها مورد استناد فقهی و فتوایی قرار گرفته است. آیا میتوان صرفا به دلیل مرسل بودن، یک روایت را کنار گذاشت؟ هرگز.
در پاسخ به پرسش شما که این دعا چه ویژگی خاصی دارد، عرض میکنم: همین سیره عملی بزرگان امامیه خود مهمترین گواه بر جایگاه حدیث کساء است. من در کتاب «شرح حدیث کساء» منابع متعددی از بزرگان نقل کردهام که نشان میدهد علمای بزرگ شیعه چگونه با این روایت زیستهاند. از جمله مرحوم آیتالله سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی، صاحب «عروه الوثقی»، که بسیاری از مراجع معاصر بر کتاب ایشان حاشیه زدهاند. ایشان در پاسخ استفتایی تصریح میکند: «حدیث کساء به شکلی خاصی که طریحی نقل کرده است، شامل اخباری است که بسیاری از آنها قوی است و مرسل بودن آن مضر نیست.» (ر.ک: استفتاءات و آراء فقیه کبیر، ص ۴۴۴)
مرحوم آیتالله میرزا مهدی شیرازی ملتزم بودند که همهروزه حدیث کساء را قرائت کنند و اگر موفق نمیشدند، هفتهای دو یا سه بار آن را میخواندند. مرحوم آیتالله فاضل لنکرانی، به نقل از پدر بزرگوارشان، میفرمودند که ایشان نیز بر قرائت روزانه حدیث کساء التزام داشتند. مرحوم آیتالله گلپایگانی در هنگام بروز مشکلات به حدیث کساء متوسل میشدند و مراجعين خود را نیز به قرائت آن توصیه میکردند.
استاد معظم بنده، آیتاللهالعظمی بهجت، با اینکه بهشدت مردم را از دعاهای بیسند نهی میکردند، اما خودشان مراجعان را به خواندن حدیث کساء توصیه میفرمودند و حتی گاه جزوهای به ایشان میدادند و میگفتند از روی آن حدیث کساء را بخوانید. یکی از شاگردان برجسته ایشان برای من نقل کرد که شخصی که نسبت به حدیث کساء موضع خاصی داشت، با بیت آقا تماس گرفت و مشکل مهمی را مطرح کرد. آقا فرمودند: «بگویید حدیث کساء بخواند».
مرحوم آیتالله سیدمحمدعلی موحد ابطحی نیز هنگام انتشار جلد یازدهم اثرشان که فاقد حدیث کساء بود، بهشدت ناراحت شدند و فرمود پدر بزرگوارم مرحوم سیدمرتضی، خود ملتزم به قرائت روزانه حدیث کساء بود. از مرحوم سیدعلی آقای قاضی طباطبایی و نیز آیتالله بهجت نقل شده که مراجعين را برای حل مشکلات به قرائت این حدیث توصیه میکردند.
علامه محقق سیدعبدالرضا مقرم، صاحب «مقتل الحسین»، با نقل حدیث کساء در کتاب «وفات فاطمة» به تقویت جایگاه آن در میان حوزویان کمک شایانی کرد. مرحوم آیتالله شیرازی نیز با اختصاص بخشی از آثارشان به «فقه الزهرا» به شرح حدیث کساء، افق جدیدی در استنباط احکام گشود.
علما و اهل معرفت، حدیث کساء را در حل مشکلات، رفع غم و اندوه و چارهگشاییهای جمعی مؤثر میدانند، در این باره توضیح بفرمایید؟
محوریت حدیث کساء با حضرت فاطمه سلاماللهعلیهاست؛ فاطمه و شوهر فاطمه، فرزندان فاطمه و پدر فاطمه. این چه معنا دارد؟ یعنی کانون وقوع این حادثه در خانه فاطمه(س) است. در تاریخ تشیع، وقوع این حادثه در خانه فاطمه تحقق یافته است. پیامبر اکرم(ص) بر فاطمه(س)، امیرالمؤمنین(ع) و حسنین وارد میشوند و میفرمایند بوی رسول خدا(ص) را میشنوند، و این نشاندهنده آن است که حضرت زهرا(س) محور این واقعه است.
در حدیث کساء، حضرت زهرا(س) تنها راوی نیست؛ او کانون و محور این ماجراست. این مسئله چه تصویری از مقام زن در نظام الهی به ما میدهد؟
فاطمه تنها یک زن نیست؛ میتوان این گونه تعبیر کرد که در دستگاه خلقت، خداوند یک زن تراز اول از حیث جمال، کمال و معرفت قرار داده است.
ایکنا _ در حدیث کساء دوبار به آیه تطهیر اشاره میشود، این مسئله چه پیوندی میان ولایت، طهارت و این خانواده ایجاد میکند؟
وجود مبارک حضرت زهرا(س) در این حدیث شریف محور است و نزول آیه تطهیر؛ آیهای که اهلبیت را تعیین و تطهیر میکند در خانه فاطمه(س) صورت گرفته است، البته برخی بر این باورند که نزول این آیه در منزل ام سلمه همسر رسول خدا(ص) بوده که در هر حال این آیه تطهیر در شأن اهل بیت و بالاخص حضرت زهرا(س) صورت گرفته است.
در کتاب شما، بخشی به تحریفها و برداشتهای نادرست از حدیث کساء اختصاص دارد. به نظر جنابعالی بزرگترین تحریف در این حوزه چیست؟
برای پاسخ به این سؤال، ناچارم به برخی منتقدان اشاره کنم. این کار نه از سر دشمنی است و نه غرض شخصی، بلکه دفاع از حریم اهل بیت(ع) است. از نخستین منتقدان، نعمتالله صالحی نجفآبادی است که پیش از انقلاب، با آثاری چون «شهید جاوید» و «حدیثهای خیالی» شناخته میشود. وی در مقالهای در فصلنامه «مکتب تشیع» (شماره دوم، سال ۱۳۷۹ با نام بانوی مهربان در کنار پدر) و سپس در جزوهای با عنوان «یک فضیلت بزرگ برای پنج تن آلعبا»، تلاش کرده داستان حدیث کساء را امری ساده، عادی و طبیعی جلوه دهد.
او تصریح میکند که مجموع روایات مربوط به حدیث کساء بیش از ۷۰ روایت است، اما مدعی میشود با تلفیق مضامین، یک داستان تاریخی استخراج کرده است. شگفتآور آن است که وی خیالات خود را به متن حدیث نسبت داده و سپس برای نفی تواتر حدیث کساء میگوید ناقلان آن منحصر به اصحاب کساء و امسلمهاند!
او در ادامه برای این مسئله که سند حدیث کساء متواتر نیست میگوید: ناقلان اصلی این حدیث خود معصوماناند: پیامبر اکرم(ص)، امیرالمؤمنین(ع)، امام حسن(ع) و امام حسین(ع).
کجای این روایت مرسل است؟ علاوه بر ناقلان این حدیث که بر طبق آیه تطهیر از معصوماناند، شاهدان عینی مانند امسلمه، فضه و زینب نیز حضور دارند و دهها نفر از صحابه و تابعین آن را نقل کردهاند. این حدیث در منابع اهل سنت نیز با سند صحیح آمده است؛ از جمله در «مصنف ابن ابی شیبه» (ج۷، ص۵۰) و «مسند احمد» (ج۶، ص۴۵).
از دیگر منتقدان، علامه سیدمرتضی عسکری است که با وجود تألیف کتابی درباره حدیث کساء در منابع اهل سنت، در پارهای موارد در رسانهها این حدیث را فاقد سند دانسته است. این ادعا در حالی مطرح شده که نظر بسیاری از مراجع، خلاف آن است. من نظر مرحوم آیتالله العظمی جواد تبریزی، آیتالله العظمی سیستانی، آیتالله العظمی گلپایگانی و دیگر بزرگان را در کتاب آوردهام که همگی بر صحت سند یا قطعیت مضمون حدیث کساء تأکید دارند.
چنانچه نکته پایانی هست، بفرمایید.
آخرین نکته من به نسبت ناروایی برمیگردد که محدث قمی به مرحوم شیخ عباس قمی دادهاند. ایشان هرگز نگفته حدیث کساء بیاساس است. ما با سند تصویر نسخههای چاپشده در زمان حیات ایشان را که حدیث کساء در آن درج شده است را در کتاب آوردهایم، بر خلاف آنچه بعدها ناشران انجام دادند، شیخ عباس قمی نهایت دقت را در صیانت از مفاتیح بهکار برد.
همچنین لازم است اشاره کنم که از صفحه ۲۸ کتاب به بعد، حدیث شریف کساء با همکاری مراکز ترجمه بینالمللی، برای نخستین بار در تاریخ تشیع به زبان انگلیسی ترجمه شده است که از ویژگیهای پیشرو این اثر بهشمار میرود.
